Jeśli jesteś właścicielem tej strony, możesz wyłączyć reklamę poniżej zmieniając pakiet na PRO lub VIP w panelu naszego hostingu już od 4zł!

Artykuł został opublikowany na witrynie biomist
Wersja z 2010-03-23


Cykle rozwojowe roślin

Homologia struktur w cyklu rozwojowym roślin telomowych

  mszaki paprotniki
jednakozarodnikowe
paprotniki
różnozarodnikowe
nagonasienne okrytonasienne
  mech paprotka widliczka sosna róża
  pokolenie haploidalne (1n)
spora spora (zarodnik) spora (zarodnik) mikrospora
(zarodnik mały)
makrospora
(zarodnik duży)
niedojrzałe
ziarno pyłku
makrospora niedojrzałe
ziarno pyłku
makrospora
gametofit splątek i gametofor
(ulistniona roślinka)
przedrośle przedrośle męskie przedrośle żeńskie ziarno pyłku
z łagiewką
przedrośle żeńskie ziarno pyłku
z łagiewką
woreczek zarodkowy
(zalążkowy)
gametangium anterydium (plemnia) archegonium (rodnia) anterydium (plemnia) archegonium (rodnia) anterydium (plemnia) archegonium (rodnia) komórka generatywna archegonium (rodnia) komórka generatywna aparat jajowy
gameta plemnik komórka jajowa plemnik komórka jajowa plemnik komórka jajowa komórka plemnikowa komórka jajowa komórka plemnikowa komórka jajowa
  pokolenie diploidalne (2n)
zygota zygota zygota zygota zygota zygota
sporofit bezzieleniowy sporofit roślina z kłączami i liśćmi roślina z kłączami i liśćmi roślina z korzeniami, pniem, liśćmi roślina z korzeniami, łodygami, liśćmi
sporofilostan szyszka męska szyszka żeńska kwiat
sporofil liść zarodnionośny mikrosporofil makrosporofil pręcik owocolistek pręcik słupek
sporangium sporangium (zarodnia) sporangium (zarodnia) mikrosporangium
(zarodnia mała)
makrosporangium
(zarodnia duża)
woreczek pyłkowy ośrodek zalążka woreczek pyłkowy ośrodek zalążka

Słowniczek

anemochoria – wiatrosiewność, roznoszenie nasion przez wiatr.

anemogamia – wiatropylność, zapylenie z udziałem wiatru; dominuje u nagonasiennych, występuje też u wielu okrytonasiennych (większość polskich drzew, trawy itd.).

anterydium – plemnia, gametangium męskie, którego komórki rozwijają się w plemniki; u roślin nasiennych jest zredukowane do pojedynczej komórki, zwanej generatywną.

antropochoria – rozsiewanie nasion przez człowieka (np. przyczepionych do ubrania).

antypody – u okrytonasiennych: trzy komórki na przeciwnym biegunie woreczka zalążkowego niż aparat jajowy.

aparat jajowy – odpowiednik rodni w woreczku zalążkowym u okrytonasiennych, złożony z komórki jajowej i dwóch synergid.

archegonium – rodnia, forma gametangium żeńskiego złożona z płonnych komórek ściany oraz komórki jajowej rozwijającej się wewnątrz; u okrytonasiennych zredukowana do aparatu jajowego.

archespor – merystem archesporialny, tkanka twórcza występująca w sporangiach, w której zachodzi mejoza.

autochoria – samosiewność, rozsiewanie nasion bez pomocy wiatru, wody czy zwierząt.

autogamia – samopylność, zapylenie pyłkiem tego samego kwiatu.

bielmo – u roślin nasiennych część nasienia, tkanka odżywcza zarodka, będąca efektem rozwoju gametofitu żeńskiego; u nagonasiennych występuje bielmo pierwotne, zwane też prabielmem, złożone z komórek haploidalnych; u okrytonasiennych występuje triploidalne bielmo wtórne, rozwijające się w wyniku połączenia komórki plemnikowej z jądrem wtórnym komórki centralnej woreczka zalążkowego (który jest formą gametofitu żeńskiego u tej grupy roślin); w istocie różnica między prabielmem a bielmem wtórnym sprowadza się więc tylko do tego, że bielmo wtórne powstaje w wyniku procesu zapłodnienia (specjalnego rodzaju), natomiast prabielmo rozwija się z tkanek gametofitu bez zapłodnienia.

chiropterogamia – zapylanie przez nietoperze.

diploidalny – mający podwójny garnitur chromosomów (2n) w jądrach komórkowych; u roślin telomowych diploidalne są zygoty i sporofity.

egzosporium – egzyna.

egzyna – egzosporium, zewnętrzna warstwa ściany spory lub ziarna pyłku, zbudowana z bardzo odpornych polimerów.

endosperm – bielmo.

endosporium – intyna.

entomochoria – owadosiewność, roznoszenie nasion przez owady (np. myrmekochoria).

entomogamia – owadopylność, zapylanie przez owady, rodzaj zoogamii, najczęstsza forma zapylania u okrytonasiennych (rośliny zielne o barwnych kwiatach, drzewa owocowe, lipa).

gameta – płciowa komórka rozrodcza, haploidalna; komórka jajowa lub plemnik / komórka plemnikowa; gamety wytwarzane są przez gametofit; po połączeniu się gamet – zapłodnieniu – powstaje zygota, a z niej sporofit.

gametangium – organ płciowy rośliny, w którym produkowane są gamety; gametangia rozwijają się na gametoficie; gametangia męskie to anterydia, żeńskie to archegonia (u glonów – oogonia).

gametofit – pokolenie płciowe, haploidalne pokolenie rozmnażające się płciowo, wytwarzające gamety; u mszaków dominujące, w postaci splątka i gametoforu, w pozostałych roślin telomowych niepozorne, u paprotników w postaci przedrośla, u nasiennych mikroskopijnej wielkości; u paprotników różnozarodnikowych i u nasiennych występują odrębne gametofity żeńskie i męskie.

gametofit męski – gametofit, na którym rozwijają się anterydia (lub ich odpowiedniki); u niektórych roślin gametofit męski nie opuszcza ścian mikrospory, z której się rozwija; u nasiennych gametofitem męskim jest dojrzałe ziarno pyłku, które po zapyleniu kiełkuje, tworząc łagiewkę pyłkową.

gametofit żeński – gametofit, na którym rozwijają się archegonia (lub ich odpowiedniki); u wielu roślin gametofit żeński nie opuszcza ścian makrospory, z której się rozwija; u paprotników i nagonasiennych ma postać przedrośla żeńskiego, u okrytonasiennych – woreczka zalążkowego; u nasiennych z płonnych komórek gametofitu żeńskiego rozwija się tkanka odżywcza zarodka wchodząca w skład nasienia – bielmo.

gametofor – forma gametofitu występująca u mszaków; ulistniona łodyżka z gametangiami na szczycie.

główka – część pręcika okrytonasiennych, złożona z dwóch pylników i łącznika.

haploidalny – mający pojedynczy garnitur chromosomów (n); u roślin telomowych haploidalne są spory, gametofity i rozwijające się na nich gamety.

heterogamia – forma zapłodnienia u niektórych glonów, w której obie gamety są ruchliwe (nie ma nieruchomej komórki jajowej), ale różnią się wielkością.

hydrochoria – roznoszenie nasion przez wodę.

hydrogamia – wodopylność, rzadka forma zapylania u roślin nasiennych, np. u jezierzy lub rogatka.

intyna – endosporium, wewnętrzna warstwa ściany spory lub ziarna pyłku, zbudowana z celulozy; ściana łagiewki pyłkowej utworzona jest tylko z intyny.

izogamia – forma zapłodnienia u niektórych glonów, w której obie gamety są nieodróżnialne morfologicznie (nie ma nieruchomej komórki jajowej).

jądro wtórne – u okrytonasiennych powstaje ze zlania dwóch jąder komórki centralnej woreczka zalążkowego; po połączeniu się z jądrem komórki plemnikowej powstaje triploidalne jądro macierzyste bielma wtórnego.

jednakozarodnikowy – wytwarzający jeden rodzaj zarodników.

kłos zarodnionośny – skupienie liści zarodnionośnych u niektórych paprotników, forma sporofilostanu.

komórka archesporialna – komórka archesporu, dzieląca się mejotycznie; komórka macierzysta zarodników.

komórka centralna – dwujądrowa komórka występująca u okrytonasiennych w woreczku zalążkowym, jest odpowiednikiem płonnych komórek gametofitu żeńskiego; po zlaniu się obu jej jąder ze sobą (w jądro wtórne) i z jedną z komórek plemnikowych (podwójne zapłodnienie) z komórki centralnej rozwija się bielmo.

komórka generatywna – w dojrzałym ziarnie pyłku komórka będąca odpowiednikiem plemni; dzieli się, wytwarzając dwie komórki plemnikowe (lub dwa plemniki); u nagonasiennych na ogół tylko jedna z komórek plemnikowych (jeden z plemników) uczestniczy w zapłodnieniu, druga komórka ginie; u okrytonasiennych występuje proces podwójnego zapłodnienia, w którym biorą udział obie komórki plemnikowe.

komórka jajowa – duża, nieruchliwa gameta żeńska; występuje u wszystkich roślin telomowych.

komórka plemnikowa – nieruchliwa gameta męska, dostarczana do komórki jajowej w łagiewce pyłkowej; występuje u okrytonasiennych i niektórych nagonasiennych.

komórka rozrodcza – gameta.

komórka wegetatywna – w dojrzałym ziarnie pyłku komórka będąca głównym lub jedynym odpowiednikiem płonnych części przedrośla męskiego; obok niej występuje komórka generatywna.

kwiat – u nasiennych: organ sporofitu służący do rozmnażania, obupłciowy lub rozdzielnopłciowy (kwiat męski i żeński); u nagonasiennych ma postać strobili; u okrytonasiennych złożony jest z płonnych listków okwiatu, pręcików i słupków osadzonych na dnie kwiatowym.

lęgnia – oogonium.

liścień – pierwszy liść młodego sporofitu, część zarodka; u nagonasiennych zarodek posiada kilka liścieni, u okrytonasiennych dwa lub jeden liścień; u niektórych roślin bielmo w nasieniu jest słabo wykształcone i liścienie gromadzą substancje zapasowe potrzebna w czasie kiełkowania nasienia.

liść zarodnionośny – sporofil.

łagiewka – długa wypustka ziarna pyłku, której zadaniem jest dostarczenie komórek plemnikowych (plemników) do wnętrza gametofitu żeńskiego, w bezpośrednie sąsiedztwo komórki jajowej (u okrytonasiennych – także w sąsiedztwo wtórnego jądra komórki centralnej woreczka zalążkowego).

łącznik – u okrytonasiennych element łączący dwa pylniki w główkę pręcika.

łożysko – część owocolistka, z którego wyrasta zalążek i do którego jest później przyczepiony.

łupina nasienna – zewnętrzna część nasienia, powstała z osłonek zalążka, z diploidalnych tkanek macierzystego sporofitu.

makrospora – u paprotników różnozarodnikowych i u nasiennych: zarodnik duży, powstający w makrosporangium; makrospory powstają w wyniku podziału mejotycznego, często trzy obumierają i pozostaje tylko jedna (tak jest u nasiennych); z makrospory rozwija się przedrośle żeńskie (gametofit żeński).

makrosporangium – zarodnia duża, organ sporofitu, w którym produkowane są makrospory (często jedna makrospora); u roślin nasiennych jest to ośrodek zalążka.

makrosporofil – liść zarodnionośny, na którym rozwijają się makrosporangia; u roślin nasiennych makrosporofilem jest owocolistek.

malakogamia – zapylanie przez ślimaki.

mejospora – spora powstała w wyniku mejozy; spory u roślin telomowych są mejosporami.

mejoza – podział mejotyczny (redukcyjny), specjalny typ podziału komórkowego, w wyniku którego z jednej komórki diploidalnej powstają cztery komórki haploidalne; u roślin telomowych mejozie podlegają komórki macierzyste spor, zwane komórkami archesporialnymi.

merystem archesporialny – archespor.

mikrospora – u paprotników różnozarodnikowych i u nasiennych: zarodnik mały, powstający w mikrosporangium w wyniku podziału mejotycznego; z mikrospory rozwija się męskie przedrośle (gametofit męski); u nasiennych mikrosporami są niedojrzałe (jednokomórkowe) ziarna pyłku.

mikrosporangium – zarodnia mała, organ sporofitu, w którym produkowane są mikrospory; u nasiennych ma postać woreczka pyłkowego.

mikrosporofil – liść zarodnionośny, na którym rozwijają się mikrosporangia; u roślin nasiennych mikrosporofilem jest pręcik.

myrmekochoria – rozsiewanie nasion przez mrówki.

nitka – część pręcika okrytonasiennych.

nasienie – organ roślin nasiennych służący do rozmnażania i rozprzestrzeniania gatunku, pozwalający także przetrwać niekorzystne warunki (zimno, suszę); składa się z łupiny, bielma i zarodka; czasami zamiast bielma występuje obielmo; jest tworem złożonym z elementów trojakiego pochodzenia: (1) łupina nasienna i obielmo (o ile istnieje) rozwijają się z tkanek macierzystej rośliny (sporofitu), są więc diploidalne, (2) bielmo pochodzi z tkanek gametofitu żeńskiego, i jest haploidalne (prabielmo u nagonasiennych) lub triploidalne (bielmo wtórne u okrytonasiennych, powstałe w procesie podwójnego zapłodnienia), (3) zarodek jest nowym sporofitem, jest więc diploidalny; nasiona rozsiewane są w różny sposób – przy pomocy wiatru (anemochoria), wody (hydrochoria), zwierząt (zoochoria) lub samodzielnie (autochoria).

obielmo – nietypowa tkanka odżywcza występująca w nasieniu niektórych roślin obok lub zamiast bielma; pochodzi z tkanek wegetatywnych ośrodka zalążka macierzystego sporofitu, jest zatem diploidalna.

okienko – otwór w ośrodku zalążka; u nagonasiennych do okienka trafiają ziarna pyłku i tam kiełkują, u okrytonasiennych przez okienko zwykle wrasta do ośrodka zalążka łagiewka pyłkowa (pyłek trafia na znamię słupka).

okwiat – część kwiatu okrytonasiennych, bądź to niezróżnicowana (u jednoliściennych), bądź też zróżnicowana na (niepozorny) kielich i (barwną) koronę; kielich złożony jest z działek, korona – z płatków; funkcją okwiatu jest często przywabianie owadów, które uczestniczą w zapylaniu (entomogamia); u roślin wiatropylnych okwiat często ulega redukcji.

oogamia – forma zapłodnienia występująca u roślin telomowych, w której komórka żeńska ma postać komórki jajowej, tj. jest duża i nieruchliwa, natomiast komórka męska może być ruchliwa (plemnik) lub nieruchliwa (komórka plemnikowa).

oogonium – lęgnia, forma gametangium żeńskiego u glonów, w której nie ma osłonki i wszystkie komórki przekształcają się w komórki jajowe.

ornitochoria – rozsiewanie nasion przez ptaki.

ornitogamia – zapylanie przez ptaki (np. kolibry).

osłonki zalążka – płonne elementy otaczające ośrodek zalążka i zrastające się tak, że pozostaje otwór – okienko; po zapyleniu i zapłodnieniu przekształcają się w łupinę nasienną.

ośrodek zalążka – odpowiednik makrosporangium u nasiennych; wewnątrz ośrodka zachodzi podział mejotyczny, w wyniku którego rozwijają się cztery makrospory; trzy z nich obumierają, rozwija się tylko jedna; makrospora nigdy nie opuszcza ośrodka, rozwija się w gametofit żeński, przybierający postać zredukowanego przedrośla u nagonasiennych lub woreczka zalążkowego u okrytonasiennych; po zapyleniu i zapłodnieniu ośrodek zalążka często degeneruje, ale u niektórych roślin (np. u goździków) rozwija się w specjalną tkankę odżywczą zarodka – obielmo.

owadopylność – entomogamia.

owocolistek – makrosporofil u roślin nasiennych; u nagonasiennych jest łuskowaty, u okrytonasiennych zrośnięty w słupek; na owocolistku lub wewnątrz słupka rozwijają się zalążki.

plemnia – anterydium.

plemnik – ruchliwa gameta męska, występuje u mszaków, paprotników i niektórych nagonasiennych (np. u sagowców); powstaje w plemni lub jest wynikiem podziału komórki generatywnej.

podwójne zapłodnienie – proces występujący u okrytonasiennych, unikalny w całym świecie istot żywych; w procesie zapłodnienia biorą udział dwie (haploidalne) komórki plemnikowe, jedna łączy się z (haploidalną) komórką jajową, tworząc (diploidalną) zygotę; druga komórka plemnikowa łączy się z jądrem wtórnym komórki centralnej woreczka zalążkowego, które z kolei powstaje ze zlania dwóch jąder haploidalnych; rezultatem tego procesu jest więc komórka triploidalna, rozwijająca się następnie w bielmo.

podział mejotyczny – mejoza.

podział redukcyjny – mejoza.

prabielmo – bielmo pierwotne, haploidalna tkanka odżywcza w nasieniu nagonasiennych, rozwija się z tkanek gametofitu żeńskiego.

pręcik – mikrosporofil u roślin nasiennych, u nagonasiennych często łuskowaty; na łusce leżą woreczki pyłkowe, u okrytonasiennych złożony z główki i nitki; główka złożona jest z dwóch pylników połączonych łącznikiem; każdy pylnik złożony jest z dwóch woreczków pyłkowych.

protalium – prothallium, przedrośle.

protonema – splątek.

przedrośle – drobna, niepozorna forma gametofitu występująca u paprotników i częściowo u nasiennych.

przedrośle męskie – postać gametofitu męskiego u paprotników różnozarodnikowych.

przedrośle żeńskie – postać gametofitu żeńskiego u paprotników różnozarodnikowych oraz u nagonasiennych; u okrytonasiennych jego odpowiednikiem jest woreczek zalążkowy; przedrośle żeńskie może rosnąć jako samodzielna roślina, częściej jednak nigdy nie opuszcza ścian makrospory, z której się rozwija.

pylnik – u okrytonasiennych element wchodzący w skład główki pręcika; dwa pylniki połączone są łącznikiem, każdy pylnik utworzony jest przez dwa woreczki pyłkowe.

pyłek – ziarna pyłku.

rodnia – archegonium.

różnozarodnikowy – wytwarzający dwa rodzaje zarodników: mikrospory i makrospory.

samopylność – autogamia.

słupek – u okrytonasiennych żeński organ rozrodczy kwiatu, utworzony przez owocolistek zrośnięty wzdłuż krawędzi lub przez kilka zrośniętych owocolistków; słupek składa się ze znamienia, szyjki i zalążni.

splątek – protonema, młodociana, nitkowata, plechowata postać gametofitu u mszaków, z której rozwijają się gametofory.

spora – zarodnik, haploidalna, jednokomórkowa, bezpłciowa struktura, często o charakterze przetrwalnikowym; u roślin telomowych spory wytwarzane są przez sporofit, powstają w wyniku podziału mejotycznego, są więc mejosporami; wyrasta z nich gametofit; u mszaków i paprotników zarodniki są tworami umożliwiającymi zasiedlanie przez dany gatunek nowych terenów, a więc tworami służącymi do rozmnażania i rozprzestrzeniania się; u paprotników różnozarodnikowych i nasiennych występują osobne mikrospory i makrospory; najbardziej zewnętrzną część spory stanowi egzyna, pod nią znajduje się intyna.

sporangium – organ rośliny, w którym produkowane są spory; sporangia rozwijają się na sporoficie; u paprotników różnozarodnikowych i u nasiennych występują mikrosporangia i makrosporangia.

sporofil – liść zarodnionośny; liść, na którym rozwijają się sporangia; organ sporofitu; przeciwieństwo trofofilu.

sporofilostan – skupienie sporofili, zwykle w postaci kłosa lub strobili.

sporofit – pokolenie bezpłciowe, diploidalne pokolenie rozmnażające się bezpłciowo, przez spory; u mszaków nietrwałe, rozwija się kosztem gametofitu, u pozostałych roślin telomowych pokolenie dominujące.

strobila – szyszka, organ sporofitu niektórych roślin nagonasiennych, zwykle rozdzielnopłciowy, złożony ze mikrosporofili albo makrosporofili, na których rozwijają się odpowiednie sporangia; męskie szyszki są nietrwałe i po wytworzeniu pyłku usychają, żeńskie szyszki są trwałe aż do dojrzenia i wypadnięcia nasion.

synergidy – dwie komórki sąsiadujące z komórką jajową u okrytonasiennych, tworzące razem z nią aparat jajowy; odpowiedniki płonnych komórek rodni.

sznureczek – struktura łącząca zalążek z owocolistkiem (z łożyskiem).

szyjka – część słupka łącząca znamię z zalążnią.

szyszka – strobila.

teriogamia – zapylanie przez ssaki (np. wiewiórki); faktyczną formą teriogamii jest chiropterogamia.

triploidalny – mający potrójny garnitur chromosomów (3n) w jądrach komórkowych; triploidalne jest w typowych wypadkach bielmo w nasionach okrytonasiennych.

trofofil – liść płonny, liść asymilacyjny, funkcjonujący jako organ fotosyntezy, tj. liść, na którym nie rozwijają się zarodnie; organ sporofitu; przeciwieństwo sporofilu.

wiatropylność – anemogamia.

wodopylność – hydrogamia.

woreczek pyłkowy – mikrosporangium u roślin nasiennych, część pręcika.

woreczek zalążkowy – woreczek zarodkowy, postać gametofitu żeńskiego u okrytonasiennych; składa się z 7 komórek, ale 8 jąder; są to: komórka jajowa, dwie synergidy, trzy antypody oraz dwujądrowa komórka centralna; komórka jajowa wraz z synergidami tworzy aparat jajowy.

woreczek zarodkowy – poprawna, ale rzadko używana nazwa gametofitu żeńskiego u okrytonasiennych; woreczek zalążkowy.

zalążek – organ roślin nasiennych, rozwijający się na owocolistku lub wewnątrz słupka, złożony z ośrodka i osłonki (lub osłonek), które nie zrastają się całkowicie, pozostawiając niewielki otwór – okienko; zalążek przyczepiony jest do owocolistka, do miejsca zwanego łożyskiem; połączenie między łożyskiem a zalążkiem to sznureczek; ośrodek zalążka jest odpowiednikiem makrosporangium; po zapyleniu i zapłodnieniu zalążek przekształca się w nasienie.

zalążnia – część słupka, w której rozwijają się zalążki; po zapyleniu i zapłodnieniu przekształca się w owoc.

zapłodnienie – połączenie się plemnika (komórki plemnikowej) z komórką jajową, w wyniku czego powstaje zygota; u okrytonasiennych występuje podwójne zapłodnienie.

zapylenie – przeniesienie pyłku na znamię słupka (u okrytonasiennych) lub do okienka zalążka (u nagonasiennych); w zapyleniu uczestniczy zwykle wiatr (anemogamia) lub zwierzęta, na ogół owady (zoogamia), rzadko woda (hydrogamia).

zarodek – młodociana, zatrzymana w rozwoju postać sporofitu, część nasienia u roślin nasiennych; zarodek zaopatrzony jest w substancje zapasowe umożliwiające jego rozwój w czasie kiełkowania, zanim rozwinie się w młodą roślinę zdolną do fotosyntezy; substancje te mogą być zgromadzone w bielmie, w obielmie lub w samym zarodku (w liścieniach).

zarodnia – sporangium.

zarodnik – spora.

ziarno pyłku – męski element rozrodczy u nasiennych, powstający w woreczku pyłkowym jako haploidalny twór jednokomórkowy (mikrospora), otoczony ścianą zbudowaną z egzyny i intyny; mikrospora następnie dzieli się, tak że dojrzałe ziarno pyłku utworzone jest z co najmniej dwóch komórek – wegetatywnej i generatywnej (u nagonasiennych są zwykle jeszcze dodatkowe, nietrwałe komórki ścienne); z komórki generatywnej powstają następnie dwie komórki plemnikowe; dojrzałe ziarno pyłku przenoszone jest (najczęściej przez wiatr lub owady) do okienka zalążka (u nagonasiennych) lub na znamię słupka (u okrytonasiennych), i tam kiełkuje, wytwarzając łagiewkę pyłkową, której zadaniem jest dostarczenie komórek plemnikowych w sąsiedztwo komórki jajowej.

znamię – część słupka przyjmująca ziarna pyłku, które po znalezieniu się na znamieniu kiełkują w łagiewkę.

zoochoria – rozsiewanie nasion przez zwierzęta.

zoogamia – zapylanie przez zwierzęta (entomogamia, malakogamia, ornitogamia, chiropterogamia, teriogamia).

zygota – diploidalna komórka powstała w wyniku zapłodnienia; u roślin telomowych z zygoty powstaje sporofit.



Inne artykuły z dziedziny biologiiStrona główna witryny