Jeśli jesteś właścicielem tej strony, możesz wyłączyć reklamę poniżej zmieniając pakiet na PRO lub VIP w panelu naszego hostingu już od 4zł!


Artyku zosta opublikowany tak瞠 na witrynie eioba.
Wersja z 2016-08-21

Grzegorz Jagodzi雟ki

Zapo篡czenia w j瞛ykach s這wia雟kich

Na tej stronie przedstawione s tylko stare zapo篡czenia, najcz窷ciej takie, kt鏎e mo積a znale潭 w kilku j瞛ykach s這wia雟kich. Zwi您kom genetycznym po鈍i璚ono inny artyku. Podane listy zapo篡cze warto por闚na z literatur, np. Pronk-Tiethoff, 2013.

Zapo篡czenia germa雟kie

Wed逝g niekt鏎ych autor闚 (np. Vasmer) pierwsze germa雟kie zapo篡czenia w s這wia雟kim dokona造 si przed germa雟k przesuwk sp馧g這sek, kt鏎 nieprecyzyjnie datuje si na okres mi璠zy V w. p.n.e. a III w. n.e. I tak, z form starszych od gockich hairda, hōra maj wywodzi si wyrazy *鋀rda ‘trzoda’ (wobec IE *ḱerdh- – jednak tak瞠 w ba速. formy kentumowe) i *kury ‘prostytutka, kurwa’, pierwotnie mo瞠 ‘kura’ (wobec takich samych waha znaczenia w germa雟kim). R闚nie dobrze mog to jednak by s這wa odziedziczone lub zapo篡czone z ca趾iem innego 廝鏚豉 (zob. tutaj).

W III-IV wieku n.e. (migracja Got闚 z uj軼ia Wis造 na Ukrain) do j瞛yka s這wia雟kiego przedosta這 si sporo po篡czek germa雟kich. Cz窷 po篡czek ma niegocki charakter (np. zawieraj e, kt鏎e w goc. zmiesza這 si z i), inne wywodz si od wyraz闚 germa雟kich nieza鈍iadzonych w gockim. Nie dowodzi to bynajmniej, 瞠 廝鏚貫m by na pewno inny dialekt germa雟ki. Gockie s這wnictwo nie jest znane tak dobrze jak greckie czy 豉ci雟kie; wielu wyraz闚 znanych Gotom z pewno軼i brakuje w znanych dokumentach. Poza tym najwcze郾iejsze zachowane teksty w tym j瞛yku, g堯wnie Biblia Ulfilasa, pochodz z VI wieku, i nie wiadomo, na ile wiernie oddaj j瞛ykowe cechy t逝maczenia dokonanego 200 lat wcze郾iej. Pierwsze kontakty s這wia雟ko-gockie mia造 zapewne miejsce jeszcze wcze郾iej, zatem zapo篡czenia mog造 zachowa cechy j瞛ykowe ju nieobecne w znanych tekstach. 毒鏚貫m zapo篡cze mog造 by te w zasadzie zupe軟ie nam nieznane j瞛yki innych plemion: Gepid闚, Herul闚 czy zw豉szcza Wandal闚. Nie mo積a wi璚 zak豉da, 瞠 jaki wyraz s這wia雟ki nie jest zapo篡czeniem germa雟kim tylko dlatego, 瞠 oczekiwanego 廝鏚豉 nie znaleziono w j瞛yku gockim.

Warto podkre郵i, 瞠 niekt鏎e wyrazy zosta造 przej皻e za po鈔ednictwem German闚 z innych j瞛yk闚, zw豉szcza 豉ciny, greki, celtyckiego. W wypadku szeregu wyraz闚 o rodowodzie 豉ci雟kim trudno rozstrzygn望, czy oby這 si bez po鈔ednictwa germa雟kiego. We wczesnym 鈔edniowieczu do s這wia雟kiego dostaj si w du瞠j ilo軼i kolejne germanizmy z j瞛yka starog鏎noniemieckiego i innych j瞛yk闚 germa雟kich; niekt鏎e s obecne tylko w pewnych j瞛ykach s這w.

Poni窺za lista zawiera wyrazy uwa瘸ne za stare zapo篡czenia germa雟kie, a tak瞠 wybrane zapo篡czenia p騧niejsze:

Zapo篡czono pewne elementy s這wotw鏎cze:

a tak瞠 nazwy geograficzne i etniczne:

Germa雟ki m鏬 by te 廝鏚貫m kalk j瞛ykowych, np. milosьrdьnъ ‘mi這sierny’ utworzono na wz鏎 goc. armahairts (co z kolei kalkuje 豉c. misericordia), vojevoda utworzono na wz鏎 wyrazu za鈍iadczonego w sgn. heri-zogo.

Cz窷 powy窺zych etymologii bywa kwestionowana lub przemilczana, ciekawe jednak, 瞠 w zamian nie proponuje si 瘸dnych wiarygodnych etymologii alternatywnych (np. wyrazy bok, gotowy w s這wniku Borysia s uznane za ciemne). Ba鎥owski uznaje germa雟ki rodow鏚 wyraz闚 chleb i mleko za „niemo磧iwy”, ale nie podaje 瘸dnych argument闚 za t „niemo磧iwo軼i” – wydaje si, 瞠 jedyn przes豉nk jest jego subiektywna niech耩 do German闚, a takiego argumentu powa積ie traktowa si nie da. Na pewno argumentem nie mo瞠 by dodatkowa samog這ska -u- w gockiej formie miluks: w j瞛ykach germa雟kich tego typu samog這ski s rzecz zwyk陰, np. sgn. arbeit ~ arabeit wobec goc. arbeiþs, niem. Arbeit ‘praca’. Nadto identyczno嗆 semantyczna germa雟kich hl壾fs, melk ~ miluk i odpowiednich wyraz闚 s這wia雟kich przy ich ewidentnym podobie雟twie fonetycznym, jak r闚nie zachowanie odziedziczonego terminu oznaczaj帷ego mleko (*melza, *melzivo > pol. m這dziwo) z ograniczeniem jego pola semantycznego (‘siara, pierwsze mleko po urodzeniu ciel璚ia’) jasno wskazuj, 瞠 chodzi o zapo篡czenia.

Nie jest te trudno wyt逝maczy, dlaczego dosz這 do tych licznych zapo篡cze. Czy瘺y S這wianie dlatego zapo篡czyli germa雟k nazw mleka czy chleba, 瞠 sami byli dzikusami i nie znali tych produkt闚? Nie mamy podstaw do formu這wania takiej opinii. By mo瞠 odpowiednie produkty s這wia雟kie r騜ni造 si jako軼i, smakiem, sposobem wytwarzania czy kszta速em od germa雟kich, i to w豉郾ie by這 powodem zapo篡czenia. Jednocze郾ie musimy przyzna, 瞠 cz瘰to nie da si wskaza przyczyny. Rzymian nie mo積a przecie pos康zi o prymitywny poziom 篡cia czy nieznajomo嗆 sztuki toczenia wojen – a mimo to ich potomkowie przej瘭i obcoj瞛yczne, germa雟kie i s這wia雟kie nazwy wojny (*werra, *razbojь) i zapomnieli rodzimego terminu bellum. Znali te doskonale konia (equus), a mimo to zast徙ili jego nazw obcym caballus. Z takich samych zagadkowych powod闚 i S這wianie mogli przyj望 gockie nazwy chleba, mleka itd.

Istniej jednak podstawy, by kwestionowa ca造 szereg innych przyk豉d闚 uznawanych czasem za zapo篡czenia gockie (m.in. Kiparsky), a kt鏎e mog by (w wi瘯szo軼i) odziedziczone r闚nolegle z praj瞛yka. Nale篡 tu m.in. *鋀rda (p. wy瞠j), a tak瞠:

Za wyrazy germa雟kie pochodzenia s這wia雟kiego lub przej皻e za po鈔ednictwem s這wia雟kim uwa瘸 si:

Zapo篡czenia 豉ci雟kie

Wczesnymi po篡czkami 豉ci雟kimi (przypuszczalnie dokonanymi ju w 鈔edniowieczu) s:

Zapo篡czenia ira雟kie

Zapo篡cze ira雟kich jest przypuszczalnie sporo. Za takowe uchodz przede wszystkim terminy zwi您ane z religi:

a tak瞠:

Cz窷 tych wyraz闚 wygl康a na odziedziczone z uwagi na du膨 ilo嗆 starych derywat闚, jak w wypadku bogaty, ubogi, zbo瞠, jedynie ich semantyka mo瞠 by modyfikowana przez wzajemne wp造wy. Z drugiej strony z IE *bhag- oczekiwaliby鄉y **bagъ na mocy regu造 Wintera.

Na historyczne zwi您ki s這wia雟ko-ala雟kie (sarmackie, ira雟kie) wskazuj tak瞠 zbie積o軼i gramatyczne. W osety雟kim (wywodz帷ym si od j瞛yka Alan闚), podobnie jak w s這wia雟kim, istnieje kategoria aspektu w鈔鏚 czasownik闚, a przedrostki s u篡wane do tworzenia czasownik闚 dokonanych od niedokonanych. Podobne jest u篡cie enklitycznych zaimk闚 osobowych, a tak瞠 u篡cie dope軟iacza do wyra瘸nia niekt鏎ych rodzaj闚 dope軟ienia bli窺zego.

Zapo篡czenia trackie

Zapo篡czeniem trackim w s這wia雟kim ma by *tyky ‘dynia, tykwa’.

Zapo篡czenia greckie

Znane s jedynie nieliczne bezpo鈔ednie zapo篡czenia greckie w dawnym s這wia雟kim:

Zapo篡czenia celtyckie

Dyskutuje si istnienie po篡czek celtyckich:

W starszych 廝鏚豉ch dyskutowano r闚nie celtyckie pochodzenie rzekomego s這wia雟kiego terminu vladyka ‘biskup prawos豉wny’, zestawiaj帷 go z wal. gwlad ‘kraj’, gwledydd ‘kraje’, gwledig ‘wiejski’, ir. i szk. Guladh, Uladh, Guladach, Uladach (okre郵enia cz這nk闚 rz康z帷ej warstwy spo貫cze雟twa). Zestawienie takie nie wytrzymuje jednak krytyki. Po pierwsze, pierwotn form s這wia雟k by這 *valdū > *voldy, rozszerzone p騧niej przyrostkiem -ka, a cytowana forma vladyka nie jest og鏊nos這wia雟ka, ale pochodzi z j瞛yka scs. Po drugie, forma ta raczej nie zosta豉 zapo篡czona, ale jest jednym z wielu derywat闚 utworzonych od odziedziczonego rdzenia *walədh-, za鈍iadczonego te w innych j瞛ykach IE. Po trzecie wreszcie, przytaczane w tym kontek軼ie formy celtyckie nie s spokrewnione; odpowiednikiem wal. gwlad i in. jest bowiem ir. flaith ‘ksi捫’; oba te wyrazy, podobnie jak galijskie vlatos, wywodzi si od protoceltyckich *wlatos, *wlatis. Formy goidelskie (Guladh itd.) wygl康aj raczej na zapo篡czenia z j瞛yk闚 bryto雟kich.

Zapo篡czenia uralskie

Istniej pogl康y, 瞠 w j瞛yku pras這wia雟kim sporo jest po篡czek ugrofi雟kich:

Szereg z tych wyraz闚 mog豉 w rzeczywisto軼i w璠rowa w przeciwn stron, od s這wia雟kiego do j瞛yk闚 ugrofi雟kich. Wsp鏊nym 廝鏚貫m zapo篡cze mog造 by te j瞛yki turkijskie. Vasmer uwa瘸, 瞠 zapo篡czenia ugrofi雟kie istniej tylko w rosyjskim i s stosunkowo p騧ne. Podobnie w fi雟kim znaleziono jedynie wyrazy praruskie, a nie pras這wia雟kie.

Zapo篡czenia a速ajskie

Pierwsze kontakty s這wia雟ko-turkijskie mog造 mie miejsce jeszcze przed okresem s這wia雟kiej ekspansji w VI wieku n.e. i by mo瞠 si璕aj czas闚 najazdu Hun闚 (koniec wieku IV). Badania nad pozosta這軼iami j瞛yka hu雟kiego sugeruj jego przynale積o嗆 do bu貪arskiej grupy j瞛yk闚 turkijskich. Dzi jedynym przedstawicielem tej grupy jest j瞛yk czuwaski, u篡wany nad 鈔odkow Wo貪. 毒鏚豉 pewnych wyraz闚 s這wia雟kich przetrwa造 do dzi w czuwaskim. Istniej te stare zapo篡czenia z innych j瞛yk闚 a速ajskich (g. turkijskich), pochodz帷e z r騜nych okres闚. Z przyczyn geograficznych jest ich najwi璚ej w j瞛ykach wschodnios這wia雟kich. Nale膨 tu:

Inne zapo篡czenia

W nazwach geograficznych mo積a zidentyfikowa r騜ne stare zapo篡czenia ba速yjskie, np.:

Niezidentyfikowane pozostaje 廝鏚這 takich wyraz闚, jak:

Georg Holzer za這篡 istnienie w przesz這軼i indoeuropejskiego j瞛yka uto窺amianego przez niego z kimeryjskim, z nietypow, „odwrotn”, „temematyczn” przesuwk sp馧g這sek: T > D, Dh > T. Dla D mo積a za這篡 przej軼ie w Dh lub pozostanie bez zmiany. Dodatkowo nale篡 postulowa dwie zmiany fonetyczne: przej軼ie sonantycznych *r̥, *l̥ > *ro, *lo oraz skr鏂enie samog這sek d逝gich przed rezonantami.

Istnienie takiego j瞛yka nie zosta這 potwierdzone bezpo鈔ednio. Po鈔edni poszlak mia造by by zapo篡czenia, zachowane m.in. w j瞛ykach ba速os這wia雟kich, czasem w germa雟kim, rzadko w ormia雟kim. Indoeuropejskim T, D, Dh odpowiadaj w闚czas odpowiednio D, D, T w ba速os這wia雟kim, a T, D, Þ w germa雟kim (rozw鎩 w ormia雟kim nie jest ca趾iem jasny), poza tym przed zapo篡czonym D nie zachodzi wzd逝瞠nie samog這ski (regu豉 Wintera). Niekiedy zapo篡czenia znajdujemy i w innych j瞛ykach IE.

W poni窺zym wykazie na pierwszym miejscu podano form „temematyczn”. D逝ga pauza oddziela j od formy odziedziczonej.

Do gniazda wyraz闚 pochodnych (wg Holzera) temematycznej nazwie psa *zvon- itd. nale膨 tak瞠 nazwy ro郵in, kt鏎ych kwiaty nie przypominaj dzwonk闚, za to bywaj 陰czone z psem. S to okre郵enia wielu rodzaj闚 i gatunk闚, nale膨cych do r騜nych rodzin:

Holzer 陰czy te z domniemanym temematycznym rdzeniem *zvon-, *zvьn-, *zv-, *zъn-, *zǫ- ‘pies’ s這wia雟kie nazwy p豉tu ryby przeci皻ej w poprzek, kr璕u, kostki lub odcinka obr璚zy ko豉. Nale膨 tu: s-ch. zve醀nka ‘zaskroniec rybo堯w (Natrix tesselata)’ (por. ang. dice snake, niem. Wrfelnatter), mac. dzvono ‘kawa貫k ryby’, ros. zvon ‘t.s.’, zven ‘kr璕, ogniwo 豉鎍ucha’, pozvon鏦 ‘kr璕’, dial. kozvon鏦 ‘kr璕, paliczek’, kozon, gen.sg. kozna ‘paliczek, d這, kostka’, kozan鏦 ‘kostka do gry’, pol. dzwono, dzwonko ‘p豉t ryby’, ‘cz窷 obr璚zy ko豉’, ‘wygi璚ia w篹a’. Por. gr. kōn ‘kostka w nodze konia’, kbos ‘kr璕, kostka, kawa趾i solonej ryby’, kybeās ‘gatunek ryby’, litew. 靴nẽlis ‘瞠ton’, 豉c. canis ‘rodzaj p皻’. Alternatywnym obja郾ieniem jest zwi您ek tych wyraz闚 z IE nazw ryby, widoczn w litew. 骷vìs i gr. ikhthỹs.

Podobne problemy (i mo磧iwe dwojakie obja郾ienie) dotycz etymologii wyrazu s-ch. zuka ‘瘸r豉cz szary (Galeorhinus galeus)’ (por. s-ch. pas riba, w. galeo canesca, niem. Schweinshai, Hundshai, dawniejsza nazwa 豉c. Galeus canis).

Bibliografia