Artyku zosta opublikowany tak瞠 na witrynie eioba.
Wersja z 2015-11-10

Cz窷 poprzednia Spis tre軼i

Grzegorz Jagodzi雟ki

Jakie zwi您ki 陰cz s這wia雟ki
z innymi j瞛ykami IE?

12 – 3

Zbie積o軼i z j瞛ykami kentum

Ciekawie przedstawiaj si zbie積o軼i j瞛yk闚 s這wia雟kich (lub ba速os這wia雟kich) z niekt鏎ymi j瞛ykami kentumowymi. Szczeg鏊nie interesuj帷e s zbie積o軼i s這wia雟ko-anatolijskie i ba速yjsko-anatolijskie. Przyk豉dy:

Zbie積o軼i te mog by spraw przypadku, jednak瞠 mog te dowodzi bezpo鈔edniego s御iedztwa dialekt闚 protos這wia雟kich i protoanatolijskich w odleg貫j przesz這軼i, jeszcze w epoce jedno軼i indoeuropejskiej. By mo瞠 te przodkowie Ba速os這wian nasun瘭i si na tereny zajmowane wcze郾iej przez Anatolijczyk闚 (kultura trypolska?), gdy ci odeszli na Ba趾any, a nast瘼nie do Anatolii. Pozosta這軼i ludno軼i anatolijskiej mog造 stanowi substrat na tym terenie, a obserwowane dzi zbie積o軼i mog mie charakter bardzo dawnych zapo篡cze z tego substratu.

Na uwag zas逝guj tak瞠 zbie積o軼i ba速os這wia雟kie z j瞛ykami italskimi i celtyckimi, cz瘰to z germa雟kimi, rzadko z greckim lub alba雟kim (tzw. s這wnictwo p馧nocno-zachodnie). Czasem odpowiednika s這wia雟kiego brak. Odpowiedniki 豉ci雟kie wykazuj czasem rozw鎩 protoitalski: maj sp馧g這ski bezd德i璚zne na miejscu d德i璚znych i d德i璚znych przydechowych. Przyk豉dy:

Cz窷 wyraz闚 s這wnictwa p馧nocno-zachodniego to prawdopodobnie stare zapo篡czenia z j瞛yk闚 nieindoeuropejskich. Przyk豉dy:

Osobn grup stanowi wyrazy znane tylko w italoceltyckim i s這wia雟kim, ewentualnie tak瞠 w germa雟kim (bez ba速yjskiego). Mog one dowodzi istnienia w przesz這軼i substratu italskiego (wenetyjskiego), kt鏎y oddzia豉 na j瞛yk S這wian oraz German闚 (poprzez zgermanizowane plemiona wenetyjskie – Wandal闚). Tutaj nale膨:

Szczeg鏊nie interesuj帷e s przypadki, gdy w s這wia雟kim obok wyrazu zbie積ego z italskim zachowa si tak瞠 termin odziedziczony, pokrewny ba速yjskiemu (ich szczeg馧owej analizy dokona Martynov). Przyk豉dy:

Uwagi:

Elementy kentumowe w ba速os這wia雟kim

We wszystkich j瞛ykach satəm znajdujemy pojedyncze wyrazy typu kentum, tj. takie, w kt鏎ych na miejscu IE *ḱ, *ǵ(h) znajdziemy k, g, a nie d德i瘯i typu s, z. Wyraz闚 takich jest szczeg鏊nie du穎 w s這wia雟kim. Wysuni皻o w zwi您ku z tym dwie hipotezy:

  1. Istnia豉 regu豉 fonetyczna niedopuszczaj帷a do zmieszania d德i瘯u typu *ḱ z *s, je郵i w wyrazie wyst瘼owa這 ju pierwotne *s, a z dw鏂h sp馧g這sek palatalnych tylko jedna ulega豉 zmianie w szczelinow (przypuszczenie takie sformu這wa A. Meillet).
  2. Na j瞛yk Protos這wian wp造n掖 j瞛yk typu kentum (np. germa雟ki lub wenetyjski), z kt鏎ego przyw璠rowa造 wyrazy kentumowe.

Regu豉 Meilleta nie zawsze dzia豉豉, zw豉szcza w j瞛ykach ba速yjskich. Przyk豉dy:

Cho w s這wia雟kim znajdziemy wi璚ej przyk豉d闚 dzia豉nie regu造 Meilleta, to czasem forma kentumowa obecna jest w ba速yjskim, a forma satemowa w s這wia雟kim. Regu豉 Meilleta dzia豉豉 zatem, cho z r騜nym nat篹eniem, we wszystkich dialektach ba速os這wia雟kich, co jest kolejnym argumentem za wsp鏊nym pochodzeniem Ba速闚 i S這wian.

Istniej liczne wyrazy z rozwojem kentumowym, kt鏎ych nie da si wyt逝maczy dzia豉niem regu造 Meilleta. Dla niekt鏎ych zaproponowano depalatalizuj帷y wp造w IE samog這sek niskich a, ā. Nale篡 jednak zauwa篡, 瞠 istnienie pierwszej z nich w pozycji innej ni po laryngalnej bywa w og鏊e kwestionowane, a co za tym idzie, rekonstrukcje w rodzaju *ḱat- nie s pewne. Wp造wem samog這sek niskich mo積a tak瞠 obja郾i s這wia雟kie (ale nie ba速yjskie) postaci *ǵhans-, *ǵhwaigʷzd-, *ḱasā-, *laHs-ḱr̥di-, *smaḱr-. Przyk豉dy innych wyraz闚 z depalatalizacj:

Podejrzane o rozw鎩 kentumowy s tak瞠:

cho w przypadku tych wyraz闚 trudno wskaza odpowiedniki satemowe w innych j瞛ykach. Cz瘰to teza o kentumowym rozwoju w takich wypadkach wynika z przyj璚ia za這瞠nia o nieistnieniu IE szeregu prostych welarnych (niepalatalnych i nielabializowanych).

Niekiedy nie wiadomo, czy obserwujemy wyj徠kowy rozw鎩 kentumowy, gdy etymologia jest kontrowersyjna:

Warto w tym miejscu podkre郵i, 瞠 w wi瘯szo軼i przypadk闚 wyst瘼uje w s這wia雟kim rozw鎩 satemowy; dotyczy to wyraz闚 stanowi帷ych najstarsz warstw s這wnictwa, jak sъto, des皻ь, osmь, azъ ‘ja’, ‘ten’, z皻ь, sьrdьce, zǫbъ, j瞛ykъ, azьno ‘sk鏎a’, koza itd.

Por闚nanie znacze wyraz闚 *zordъ i *gordъ pokazuje, 瞠 pierwszy jest zwi您any z prymitywniejsz kultur. O jego pierwotno軼i 鈍iadczy te akutowa intonacja, b璠帷a 郵adem po laryngalnej. Drugi wyraz mo瞠 by star po篡czk z przeds這wia雟kiego substratu, za kt鏎y mo積a uzna j瞛yk lud闚 kultury 逝篡ckiej, znaj帷ej przecie doskonale grody, by mo瞠 wenetyjski. Warto podkre郵i, 瞠 wyraz ten wykazuje intonacj cyrkumfleksow, a zatem by zapo篡czony z j瞛yka, w kt鏎ym laryngalne ju zanik造. Przedosta si on tak瞠 do indoira雟kiego, a stamt康 do j瞛yk闚 ugrofi雟kich (udm. gurt, komi gort), i dlatego niekt鏎zy wi捫 jego rodow鏚 ze znacznie wcze郾iejsz kultur trypolsk, o czym w innym miejscu.

Z innych wyraz闚 podejrzewanych o wczesne zapo篡czenie wymienia si zw豉szcza terminy zwi您ane z hodowl byd豉, wyst瘼uj帷e tak瞠 w ba速yjskim: BS *kārwā, *kurwis, *kerda-, *kurda-. By mo瞠 nale膨 tu tak瞠 *kesā- (czesa), *kas- (dotyka), *mag-.

Szczeg鏊n grup stanowi wyrazy PS *k鏎va, *kъrmъ, *b鏎gъ, *m鏊ka, *kǫtja z intonacj akutow, kt鏎a albo mo瞠 wskazywa na wielk staro篡tno嗆 zapo篡czenia (PS *k鏎va, znana te w ba速., z laryngaln potwierdzon przez dane z innych j瞛yk闚), albo by efektem tego, 瞠 wyrazy o okre郵onej strukturze zapo篡czane z danego 廝鏚豉 otrzymywa造 intonacj akutow.

Wyrazy s這wia雟kie o nieznanej lub niepewnej etymologii

W leksyce s這wia雟kiej jest te grupa wyraz闚 okre郵anych jako „ciemne”. S to wyrazy bez ustalonej etymologii lub nasuwaj帷e r騜norakie w徠pliwo軼i. Rzadko kiedy s to wyrazy wy陰cznie s這wia雟kie, najcz窷ciej maj odpowiedniki ba速yckie, cz瘰to te germa雟kie. Nie stanowi du瞠go procentu s這wnictwa. Przyk豉dy:

Niedob鏎 wyraz闚 „autochtonicznych” w s這wia雟kim 鈍iadczy, 瞠 praojczyzna Indoeuropejczyk闚 nie le瘸豉 zbyt daleko od siedziby S這wian. Je郵i nawet tereny pras這wia雟kie zamieszkiwa豉 uprzednio jaka ludno嗆, musia豉 by albo bardzo nieliczna, albo reprezentowa豉 niski poziom kultury materialnej i duchowej. Ewentualnie przed Pras這wianami teren ten skolonizowa造 jakie inne ludy indoeuropejskie, a gdy z kolei zjawili si S這wianie, zapo篡czyli od swoich poprzednik闚 wyrazy trudne dzi do odr騜nienia od odziedziczonych.

Wydaje si jednak najbardziej prawdopodobne, 瞠 przodkowie S這wian to po prostu lud, kt鏎y w og鏊e nie opu軼i a do czas闚 historycznych swej kolebki, to jest praindoeuropejskiej ojczyzny. Je郵i zignorowa bezzasadne fantazje Renfrewa i Ba鎥owskiego, wydaje si, 瞠 ojczyzna ta le瘸豉 gdzie na obszarze dzisiejszej Ukrainy.

Wnioski ko鎍owe

Oto kilka wniosk闚 p造n帷ych z przedstawionych w artykule rozwa瘸:

1. Najbli窺z grup dla s這wia雟kiego jest grupa ba速yjska, zar闚no pod wzgl璠em leksykalnym jak i gramatycznym. Jest to wreszcie grupa, kt鏎 陰czy ze s這wia雟kim najwi璚ej cech fonetycznych (np. opozycja twarda sp馧g這ska – mi瘯ka sp馧g這ska, pierwotnie obecno嗆 intonacji sylabowych). Wniosek – wbrew niekt鏎ym niedowiarkom, kt鏎zy nie maj w zwyczaju uzasadnia swoich tez, j瞛yki s這wia雟kie i ba速yjskie stanowi造 kiedy jedno嗆. Nie wnikam tu, czy niegdysiejszy j瞛yk ba速os這wia雟ki rozpad si w pewnym momencie na ba速yjski i s這wia雟ki, czy te mo瞠 S這wianie to niejako jedna z ga喚zi Protoba速闚, kt鏎a uzyska豉 j瞛ykow odr瑿no嗆, np. w wyniku najazdu ira雟kich Sarmat闚 (hipoteza ta wygl康a do嗆 atrakcyjnie i zgodna jest z legendami, kt鏎e, jak m闚i, nios ziarno prawdy).

2. J瞛yki ba速os這wia雟kie wykazuj wyra幡e zbie積o軼i leksykalne z innymi j瞛ykami satəm, zw豉szcza z indoira雟kimi. Pozosta貫, tj. alba雟ki i ormia雟ki, podleg造 tak silnym wp造wom nieindoeuropejskiego substratu (j瞛yka, na kt鏎y si na這篡造), 瞠 trudno ju dzi cokolwiek wnioskowa na temat ich niegdysiejszych pokrewie雟tw czy leksyki (np. tylko stosunkowo ma造 odsetek s堯w ormia雟kich ma ustalon jak彗olwiek etymologi). Tym bardziej nie spos鏏 przeprowadzi analizy j瞛yk闚 wymar造ch, jak tracki, kt鏎e s po prostu poznane bardzo wyrywkowo. Wyra幡e podobie雟two dobrze poznanych i ma這 zmienionych j瞛yk闚 satəm 鈍iadczy, 瞠 ca豉 ta grupa wywodzi si z jednego wsp鏊nego praj瞛yka (prasatəm).

3. J瞛yki ba速os這wia雟kie wykazuj szereg leksykalnych zbie積o軼i z germa雟kimi, a w mniejszym stopniu z italoceltyckimi i innymi j瞛ykami kentum (grecki, hetycki, tocharski). Wyra幡e s przy tym zbie積o軼i ba速yjsko-germa雟kie (teza ca趾owicie przecz帷a bezzasadnym przypuszczeniom Ba鎥owskiego). Prawdopodobnie nigdy nie by這 jakiego j瞛yka prakentum (w przeciwie雟twie do j瞛yk闚 satəm), a podobie雟twa np. germa雟kiego do ba速os這wia雟kiego dadz si wyt逝maczy ich bliskim s御iedztwem. Przy tym podobie雟two mo瞠 by wyja郾ione trojako:

4. Teza o szczeg鏊nym genetycznym zwi您ku germa雟ko-s這wia雟kim jest nieprawdziwa. Oczywi軼ie istniej leksemy wyst瘼uj帷e tylko w tych dw鏂h grupach, poniewa:

5. Na pewnym etapie rozwoju (powiedzmy oko這 2500 roku p.n.e.) j瞛yki satəm zajmowa造 po這瞠nie centralne (w sensie geograficznym) w obr瑿ie rodziny indoeuropejskiej, zapewne m闚i帷e nimi ludy nie opu軼i造 jeszcze kolebki rodziny, za kt鏎 nale篡 uwa瘸 stepy Ukrainy. W tym czasie niemiecki ni zajmowa j瞛yk pragerma雟ki, na po逝dnie od niego le瘸 obszar praj瞛yka italoceltyckiego. Badania archeologiczne podobno wskazuj, 瞠 w owym czasie plemiona germa雟ko-italoceltyckie nie osi庵n窸y jeszcze wymienionych siedzib, lecz posuwa造 si na razie mozolnie na zach鏚 wzd逝 Dunaju. W takim wypadku wy瞠j om闚iony obraz powsta豚y p騧niej, gdzie oko這 roku 2000. Gdzie nad Morzem Czarnym mogli mieszka przodkowie Grek闚 i cz窷ci s豉bo znanych lud闚 Ba趾an闚 m闚i帷ych j瞛ykami kentumowymi (inne mog造 na razie w璠rowa wraz z Italocelto-Germanami), a tak瞠 – na po逝dnie od nich – przodkowie Anatolijczyk闚 (Hetyt闚, Luwijczyk闚 i innych). Przodkowie Tochar闚 w璠rowali na wsch鏚 lub przymierzali si w豉郾ie do odbycia takiej w璠r闚ki.

6. Poniewa w j瞛ykach s這wia雟kich najmniej jest trudnych do zetymologizowania po篡czek przedindoeuropejskich (zw豉szcza takich, kt鏎ych nie by這by i gdzie indziej), za這篡 nale篡, 瞠 ta w豉郾ie grupa najd逝瞠j pozostawa豉 w praojczy幡ie Indoeuropejczyk闚. Radiacja j瞛yk闚 satəm nast徙i豉 chyba dopiero wtedy, gdy wi瘯szo嗆 j瞛yk闚 kentum zaj窸a ju swoje historyczne siedziby. Pewne przes豉nki (np. nazwy geograficzne) sugeruj, 瞠 Indowie byli pierwotnie bli窺zymi s御iadami przodk闚 S這wian ni Ira鎍zycy, jednak potem to oni dotarli dalej na wsch鏚. Zwi您ki leksykalne czy semantyczne ira雟ko-s這wia雟kie to ju wynik ich p騧niejszego s御iedztwa.

7. Wydaje si, 瞠 fale migracyjne Indoeuropejczyk闚 nie zalewa造 kompletnie du篡ch obszar闚, lecz pocz徠kowo tworzy造 si liczne wyspy j瞛yk闚 indoeuropejskich w tle j瞛yk闚 przedindoeuropejskich autochton闚. Po d逝窺zym lub kr鏒szym czasie ludy autochtoniczne wtapia造 si w mas 篡wio逝 indoeuropejskiego i rozdzielone kiedy w wyniku takiej mozaikowej migracji j瞛yki zn闚 si spotyka造. Dlatego np. w pragerma雟kim by豉 przesuwka, a w s御iednim (ale oddzielonym nieindoeuropejskim „t貫m”) celtyckim zupe軟ie inny proces – lenicja. Dlatego dochodzi這 do fal zapo篡cze, np. z celtyckiego do germa雟kiego, gdy j瞛yki te w ko鎍u zacz窸y s御iadowa ze sob. Taki mozaikowy model wyja郾ia te r騜nice w opanowywaniu nowych technologii (np. br您u, 瞠laza) i zwi您anego z nimi s這wnictwa.

8. Protos這wianie byli zapewne przez jaki czas oddzieleni od German闚 jakim ludem italoceltyckim. Proponuje si tu przede wszystkim italski superstrat (j瞛yk, kt鏎y nap造n掖 na inny, wp造n掖 na niego, ale nie przetrwa) lub adstrat (j瞛yk s御iaduj帷y) bior帷y udzia w etnogenezie S這wian. Tym italskim superstratem m鏬 by j瞛yk Wenet闚. W pewnym punkcie historii Europy lud ten dotar nad Ba速yk, do zachodniej Francji, a przede wszystkim w okolice Wenecji (st康 i nazwa tego miasta). Temat Wenet闚 zosta potraktowany odr瑿nie. J瞛yk nadadriatyckich Wenet闚 jest w jakim stopniu poznany. Wykazuje cechy italskie i celtyckie, z domieszk germa雟kich. Wydaje si atrakcyjn hipoteza, 瞠 to Wenetowie poprzedzali S這wian na p馧nocnych obszarach Polski. W pierwszych wiekach n.e. zostali tam unicestwieni – przez najazdy German闚, przez gospodark wojenn lub z jeszcze innego powodu – i to spowodowa這 powstanie wzgl璠nej pustki osadniczej (czyli zdziesi徠kowanie ludno軼i). Mogli zosta st康 zepchni璚i przez Got闚 na tereny zamieszkane przez S這wian i roztopili si w ich masie b璠帷 jednym z czynnik闚 zwi瘯szaj帷ych stan populacji naszych przodk闚, co nied逝go zaowocowa這 gwa速own ekspansj. A pozosta貫 w kraju nad Wis陰 n璠zne ich resztki zasymilowali nap造waj帷y S這wianie…

Uwaga: 毒鏚豉 i literatur drukowan do omawianego tu tematu podano na osobnej stronie.

Linki


Cz窷 poprzednia Spis tre軼i