Pierwsza wersja tekstu by豉 publikowana na witrynie internetowej Slavinja.
Artyku zosta opublikowany tak瞠 na witrynie eioba.
Wersja z 2014-05-27

Poprzednia cz窷 Spis tre軼i Nast瘼na cz窷

Grzegorz Jagodzi雟ki

Koncepcje pochodzenia S這wian

0123 – 4 – 56

kontakty mi璠zy j瞛ykami • nazwy geograficzne • inne nazwy w豉sne (np. plemienne)

FAKTY LINGWISTYCZNE – KONTAKTY MI犵ZY J佖YKAMI

1. Zapo篡czenia germa雟kie w s這wia雟kim

Liczne dawne zapo篡czenia germa雟kie w j瞛ykach s這wia雟kich om闚ione s w osobnym artykule. W j瞛ykach germa雟kich brak natomiast praktycznie zapo篡cze ze s這wia雟kiego. Nie wzbudza kontrowersji goc. plinsjan ← s這w. pl瘰ati ‘ta鎍zy, pl御a’. Znaczenie wyrazu skotъ ‘skot, byd這’ sugeruje tak瞠, 瞠 by這 one 廝鏚這s這wem dla goc. skatts ‘pieni康z’. Tak瞠 *smoky ‘figa’ mog這 by 廝鏚貫m dla niejasnego goc. smakka.

Wszystko to zdaje si 鈍iadczy o mniej lub bardziej sta造ch kontaktach germa雟ko-s這wia雟kich na przestrzeni dziej闚, nie wiadomo tylko, gdzie one zachodzi造. Minus dla Ba鎥owskiego, Czupkiewicza i Trubaczowa.

2. Zapo篡czenia 豉ci雟kie w s這wia雟kim

Pierwsze bezpo鈔ednie kontakty z 豉cin maj miejsce dopiero od ok. roku 500. Dowodzi to mo瞠, 瞠 S這wianie wcze郾iej ani nie s御iadowali z imperium rzymskim, ani nie utrzymywali z Rzymem kontakt闚. List zapo篡cze 豉ci雟kich podano w innym artykule.

3. Zapo篡czenia ira雟kie w s這wia雟kim

Wed逝g niekt鏎ych badaczy j瞛yk S這wian nie zawiera zbyt wielu zapo篡cze ira雟kich, jednak inni twierdz wr璚z przeciwnie. List kandydat闚 zamieszczono w innym artykule.

Niezale積ie od opinii na temat ilo軼i tych wyraz闚 trudno tu o jakie konkretniejsze wnioski. S御iedztwo s這wia雟ko-ira雟kie mo積a przypasowa w豉軼iwie do ka盥ej z siedmiu omawianych koncepcji.

4. Zapo篡czenia ira雟kie w ba速yjskim

Najnowsze badania wykazuj obecno嗆 w j瞛. ba速. termin闚 (g. rolniczych) zbie積ych z ira雟kim, a nieobecnych w s這wia雟kim (np. ira. dānā ‘ziarno’ – litew. dona ‘chleb’, aw. yava ‘ziarno’ – litew. javaĩ ‘zbo瞠’, pers. kabūtar – prus. keutaris ‘go陰b’ itd.). Wyrazy te mog by tak瞠 izoglosami. Wynika mo瞠 z tego jedynie, 瞠 obszar s這wia雟ki nie rozdziela na ca貫j linii obszar闚 ba速yjskiego i ira雟kiego. S御iedztwo ba速yjsko-ira雟kie doskonale pasuje na przyk豉d do koncepcji lokalizacji Protos這wian – Souobenoi nad Wo貪, co jednak nie oznacza, 瞠 nie da si go pogodzi z innymi koncepcjami. S這wia雟ki nie zapo篡czy pewnych wyraz闚, kt鏎e zapo篡czy ba速yjski – trudno tu o dalsze wnioski. Czy z faktu, 瞠 np. litewski zapo篡czy z polskiego szereg wyraz闚 musi zaraz wynika, 瞠 musia je zapo篡czy tak瞠 niemiecki? Czy z faktu, 瞠 ich nie zapo篡czy wynika, 瞠 obszary polski i niemiecki nie granicz ze sob?

5. Zapo篡czenia trackie, greckie i celtyckie w s這wia雟kim

Znane s jedynie nieliczne bezpo鈔ednie zapo篡czenia z trackiego, greckiego i celtyckiego. Maj one wi璚 znikom warto嗆 dowodow – przede wszystkim nie wiadomo, kiedy zapo篡czenia si dokona造, greckie by mo瞠 dopiero w okresie, gdy S這wianie rozprzestrzenili si na P馧wyspie Ba趾a雟kim i weszli w kontakt z greck kultur. Mog jednak w jakim stopniu popiera God這wskiego (od greckich wybrze篡 Morza Czarnego do Podnieprza nie jest a tak daleko, a Celtowie dotarli w swojej ekspansji a na Ukrain).

6. Zapo篡czenia uralskie w s這wia雟kim

Istniej pogl康y, 瞠 w j瞛yku pras這wia雟kim sporo jest po篡czek ugrofi雟kich, kt鏎ych brak w j瞛. ba速. (zob. tutaj). Szereg z tych wyraz闚 mog豉 w rzeczywisto軼i w璠rowa w przeciwn stron, od s這wia雟kiego do j瞛yk闚 ugrofi雟kich. Wsp鏊nym 廝鏚貫m zapo篡cze mog造 by te j瞛yki turkijskie. Vasmer uwa瘸, 瞠 zapo篡czenia ugrofi雟kie istniej tylko w rosyjskim i s stosunkowo p騧ne. Podobnie w fi雟kim znaleziono jedynie wyrazy praruskie, a nie pras這wia雟kie.

Mo磧iwe, 瞠 domniemane kontakty pras這wia雟ko-ugrofi雟kie zamanifestowa造 si w innych, pozaleksykalnych warstwach j瞛yka. I tak, wp造wem ugrofi雟kim t逝maczono tzw. prawo otwartej sylaby, g這sz帷e, 瞠 w j瞛yku S這wian 瘸dna sylaba nie mo瞠 ko鎍zy si sp馧g這sk. Problem jednak w tym, 瞠 j瞛yki ugrofi雟kie nie maj takiej w豉郾ie struktury, nie mog造 wi璚 jej przekaza j瞛ykowi s這wia雟kiemu (cecha ta wyst瘼uje natomiast w pewnych j瞛ykach a速ajskich).

ζtwiej natomiast mo積a uwierzy we wsp鏊ny rodow鏚 osobliwo軼i fonetycznej, jak dzieli造 j瞛yk w璕ierski i j瞛yk og鏊nos這wia雟ki. Kr鏒kie a w obu tych j瞛ykach by這 bowiem wymawiane jako samog這ska tylna zaokr庵lona (ɒ). J瞛yk w璕ierski posiada obok tego samog這sk o, i zapewne dlatego zaokr庵lone [ɒ] zachowa這 si w nim do dnia dzisiejszego. Natomiast j瞛yk S這wian nie posiada kr鏒kiego o, i zapewne dlatego tu po ekspansji S這wian wsz璠zie dosz這 do podniesienia artykulacji dawnej samog這ski niskiej (ɒ > ɔ). O dawnej, niskiej artykulacji wsp馧czesnego o 鈍iadcz mi璠zy innymi zapo篡czenia s這wia雟kie w w璕ierskim, jak i greckie nazwy miejscowe, stale zawieraj帷e a na miejscu wsp馧czesnego s這wia雟kiego o.

7. Zapo篡czenia a速ajskie w s這wia雟kim

Istniej podstawy, by przypuszcza, 瞠 pierwsze kontakty s這wia雟ko-turkijskie mia造 miejsce jeszcze przed okresem s這wia雟kiej ekspansji w VI wieku n.e. Znacznie wi璚ej jest wyraz闚 a速ajskich (turkijskich lub mongolskich) zapo篡czonych w p騧niejszych okresach (zob. tutaj).

Wzajemnym wp造wem j瞛yka pras這wia雟kiego i protobu貪arskiego (domniemanego j瞛yka Hun闚; dzisiejszym potomkiem protobu貪arskiego jest czuwaski) mo積a te wyt逝maczy szereg s這wia雟kich osobliwo軼i spoza sfery leksyki. Najwa積iejsz z tych cech jest obecno嗆 w systemie j瞛ykowym sp馧g這sek mi瘯kich i twardych, w zale積o軼i od rodzaju nast瘼uj帷ej samog這ski – cecha ta wyst瘼owa豉 ju prawdopodobnie w pras這wia雟kim (na poziomie alofonicznym), jest te znana we wszystkich j瞛ykach turkijskich. Przed samog這sk tyln sp馧g這ski pras這wia雟kie by造 welaryzowane (dzi cech t przechowa rosyjski), i tak samo jest w j瞛ykach turkijskich. Podobnie jak j瞛yki s這wia雟kie, wsp馧czesny j瞛yk czuwaski (a przynajmniej jego dialekty) toleruje nag這sowe grupy sp馧g這sek, co w turkijskiej rodzinie j瞛ykowej jest raczej wyj徠kowe. Dialekty dolnoczuwaskie, podobnie jak j瞛yk pras這wia雟ki, wykazuj tendencj do otwierania sylab. W historii j瞛yka czuwaskiego dosz這 te do powstania dw鏂h samog這sek zredukowanych , ĕ, kt鏎e mo積a uzna za odpowiedniki s這wia雟kich jer闚 ъ, ь. Podobnie jak jery, samog這ski te cz瘰to odpowiadaj samog這skom wysokim i, ı, , u innych j瞛yk闚 turkijskich. Wreszcie w czuwaskim, podobnie jak w s這wia雟kim, dosz這 do powstania sp馧g這sek protetycznych j-, v- przed nag這sow samog這sk. W innych j瞛ykach turkijskich zjawisko to nie jest znane, dlatego tureckiemu odun odpowiada czuw. vuta ‘drewno’, tur. – czuwaskie vi順ĕ ‘trzy’, tur. ikiz – czuw. jĕkĕr ‘para’, tur. at – czuw. jat ‘imi’. Wreszcie mo積a dostrzec podobie雟twa w wokalizmie: ani w literackim czuwaskim (i cz窷ci gwar), ani w pras這wia雟kim nie znajdziemy samog這ski o (w s這wia雟kim rozwin窸a si ona p騧no z kr鏒kiego a).

Osobliwo軼i te mog dowodzi, 瞠 s這wia雟ka praojczyzna znajdowa豉 si blisko nadwo鹵a雟kich siedzib turkijskich Bu貪ar闚, co idealnie pasuje do koncepcji Czupkiewicza.

8. Zapo篡czenia s這wia雟kie w j瞛yku Hun闚

Hunowie podobno u篡wali s這wia雟kich s堯w medos i strava. Gdyby jednak nazwy te by造 s這wia雟kie, w epoce Hun闚 brzmia造by zapewne *medu lub *medus, a nie medos, oraz *sutrava, a nie strava. S這wo medos nie musi by s這wia雟kie, r闚nie dobrze mo瞠 by gockie, a nawet ugrofi雟kie (dla praugrofi雟kiego rekonstruuje si *mete). Pierwsze s這wo niczego wi璚 nie dowodzi, drugie za ma nieoczekiwan posta fonetyczn. Dla strava istnieje zreszt etymologia gocka (zwi您ek z czasownikiem straujan). Labuda napisa na ten temat: „skoro symbioza Hun闚 z Gotami jest znana, a symbioza z S這wianami hipotez, to w takim razie jest rzecz niemetodyczn przytacza tego rodzaju argumenty na poparcie mniemania s豉biej uzasadnionego”.

UWAGA KO哸OWA

Obecno嗆 lub brak zapo篡cze nie ma decyduj帷ej warto軼i dowodowej dla rekonstrukcji dawnego rozmieszczenia j瞛yk闚. Szacuje si, 瞠 z gockiego do s這wia雟kiego przesz這 ok. 40 wyraz闚, podczas gdy ze s這wia雟kiego do gockiego tylko 1 (plinsjanpl瘰ati ‘ta鎍zy’) – a przecie S這wianie mieszkali tak samo blisko Got闚, jak Goci S這wian. We wsp馧czesnej polszczy幡ie natrafimy np. na zapo篡czenia z malajskiego (np. amok), mimo 瞠 Polacy nigdy nie s御iadowali z Malajczykami, a znaczenie j瞛yka malajskiego jest co najwy瞠j lokalne. Liczba zapo篡cze z francuskiego za na pewno przekracza to, co powinno wynika tak z odleg這軼i Francji od Polski, jak i obecnego znaczenia j瞛yka francuskiego. Z drugiej strony w j瞛yku polskim trudno by這by dopatrzy si wi瘯szych wp造w闚 s御iedniego j瞛yka dolno逝篡ckiego, s這wackiego, a tak瞠 litewskiego.

Odnosz帷 to do wy瞠j wymienionych przyk豉d闚: (domniemana) obecno嗆 iranizm闚 w s這wia雟kim nie dowodzi jeszcze (sama przez si), 瞠 kiedykolwiek istnia這 s御iedztwo S這wian i np. Sarmat闚. R闚nie domniemanie, 瞠 pierwsze zapo篡czenia z germa雟kiego pojawi造 si dopiero w okresie gockim, nie pozwala wykluczy s御iedztwa S這wian i German闚 na wcze郾iejszych etapach dziej闚.

FAKTY LINGWISTYCZNE – NAZWY GEOGRAFICZNE

1. Przesuwka germa雟ka w nazwach polskich rzek

W starych nazwach rzek polskich brak jest jakoby germa雟kiej przesuwki sp馧g這sek, co ma dowodzi braku sta貫go osadnictwa German闚 na terenach polskich. Przesuwka ta datowana jest, bardzo nieprecyzyjnie, na okres od V wieku p.n.e. do III w n.e. W jej wyniku np. stare t sta這 si szczelinow þ (= th), natomiast stare d zmieni這 si w (nowe) t. Z uwagi na sw鎩 charakter proces ten nie m鏬 by 篡wotny zbyt d逝go – gdy z dawnego d zrobi這 si t, proces musia zako鎍zy si, inaczej nowo powsta貫 t rozwin窸oby si w þ.

Aby w nazwie jakiej rzeki nast徙i豉 przesuwka, Germanie musieliby zamieszkiwa nad ni tu przed okresem, gdy przesuwka zachodzi豉, w ci庵u tego okresu, jak r闚nie p騧niej, aby nast瘼nie przekaza „przesuni皻” nazw przybywaj帷ym S這wianom. A co je郵i np. tereny nad t rzek zamieszkiwali np. Wenetowie, a gdy przybyli Germanowie, ich przesuwka by豉 ju faktem dokonanym i zako鎍zonym? Germanie poznaliby star nazw od Wenet闚 i nie zmieniliby jej ju (bo przesuwka by豉by ju procesem martwym). A wi璚 w takim wypadku S這wianie poznaliby ow nazw z ust German闚 bez przesuwki! Dziwi si zatem nale篡, 瞠 wysuwa si argument tak 豉twy do obalenia.

Sprawa ma jeszcze jeden aspekt. Ot騜 szereg nazw rzecznych ma etymologi ciemn, tzn. nie ma etymologii. Mog one wi璚 wykazywa przesuwk, bo nie znamy ich pierwotnego brzmienia. Do takich nazw zalicza si np. Odra. Ma這 tego, je郵i w nazwie wyst瘼owa豉 d德i璚zna przydechowa typu dh, zar闚no nazwa z przesuwk jak i bez przesuwki brzmia豉by w s這wia雟kim tak samo. Dalej, je郵i w pierwotnej nazwie wyst瘼owa豉 bezd德i璚zna t, germa雟ka przesuwka uczyni豉 z niej szczelinow þ. S這wianie nie mieli takiego d德i瘯u w swoim j瞛yku i mogli go przej望 jako t (por. pol. cudzy < tjudj- ← germ. *þiud- < *teut-).

Wreszcie wbrew wst瘼nemu za這瞠niu istnieje jednak kilka nazw rzecznych, w kt鏎ych mo磧iwa by豉 germa雟ka przesuwka. Do takich rzek nale篡 Tanew. Jej nazwa ma pochodzi od rdzenia *danu- oznaczaj帷ego wod (patrz Don, a tak瞠 prawdopodobnie Dunaj, Dniestr i Dniepr; na przeszkodzie powszechnemu przyj璚iu tej etymologii stoi fakt, 瞠 germ. -a- powinno da s這w. -o-, a nie -a-, mo磧iwe jednak, 瞠 w dialekcie, z kt鏎ego wyraz ten przej皻o, dosz這 do wzd逝瞠nia -a- w sylabie otwartej; w j瞛ykach germa雟kich proces taki jest powszechny). Argument jest wi璚 pozbawiony wszelkiej warto軼i.

2. Pochodzenie i budowa nazw rzecznych

Note, San, Bug, Narew, Bzura, Widawka, Barycz, Nida… nie maj s這wia雟kiej etymologii, podobnie jak wiele rzek ukrai雟kich, np. Prut, Dniestr, Boh, Dniepr, Don. Z drugiej strony niekt鏎e nazwy rzek polskich, np. Odra, Wis豉, Warta, mog mie etymologi s這wia雟k, s這wia雟kiego pochodzenia mog (nie musz) by te nazwy D德ina, Prype, Wo貪a. Pochodzenia s這wia雟kiego mog by Brok, ㄆpia, Rad璚a, Ropa, uwa瘸ne kiedy za nies這wia雟kie. Nie wiadomo jednak, kiedy zacz窸y by u篡wane. Jedynie Odra i Drw璚a maj odpowiedniki w Europie p責.-zach., co uprawdopodobnia ich nies這wia雟k (wenetyjsk?) etymologi.

Nazwy pewnych rzek: Gwda, Kwa, Nysa, San (ukrai. Sian) s ciemne, tj. nie maj 瘸dnej etymologii. Etymologia niekt鏎ych nazw jest nieustalona, np. dla nazwy Wis豉 znajdowano etymologi s這wia雟k, ba速yjsk, weneck, celtyck, germa雟k, ira雟k, track, a nawet nieindoeuropejsk.

Element -awa w nazwach niekt鏎ych rzek (zw豉szcza na obszarze Sudet闚 i terenach s御iaduj帷ych) jest pochodzenia germa雟kiego i wywodzi si od wczesnogerma雟kiego *ahwā ‘rzeka’. W szczeg鏊no軼i dotyczy to takich nazw jak We速awa, Opawa, 圭inawa, Morawa (sgn Marahha), por. te Murafa, wcze郾iej Morafa, Murachwa, Morachwa na Ukrainie z zachowan gock postaci elementu. W wielu innych wypadkach (np. Rudawa) wyst瘼uje tu raczej s這wia雟ki sufiks, przypadkowo identyczny z sufiksoidem germa雟kiego pochodzenia. Wi璚ej szczeg馧闚 w odr瑿nym artykule.

Na zachodzie (w dorzeczu Odry i Wis造) przewa瘸j nazwy o tematach na *-o-, *-ā-, podczas gdy na wschodzie (w dorzeczu Dniepru) wyst瘼uj, jakoby dawniejsze, nazwy o tematach na *-i- (S逝cz, Ubor, Usz).

Na wschodzie dominuj nazwy rzeczne z przedrostkami, np. Prype, Ubor, na zachodzie bez przyrostk闚.

Na wschodzie dominuj nazwy z przyrostkami (w wi瘯szo軼i maj帷ymi odpowiedniki ba速yjskie), np. -ost′, -uj, -aj, -y, -a, -me, -ma, -wa. Z drugiej strony na wschodzie trafiaj si nazwy w postaci temat闚 przymiotnikowych bez -k, np. Jezioro G逝bo (por. g喚boki). W dorzeczu Prypeci obok nazw typu Wi郵ica, Wis堯w R闚, wyst瘼uj nazwy bezprzyrostkowe – rzeka Wis豉, bagno Wis這. Wyst瘼uj te nazwy utworzone od archaicznych pierwiastk闚, jak Wechra (por. niem. Weser – Wezera), Or′czik (pokrewne scs. orь ‘rumak’, por. polskie Orzyc).

Derywaty od nazwy Dunaj (np. Dunajec) wyst瘼uj na ca貫j p馧nocnej s這wia雟zczy幡ie.

Czy kto potrafi wci庵n望 z tego jakiekolwiek sensowne wnioski? A ile nazw rzecznych np. na obszarze Niemiec ma niemieck etymologi i jakie z tego faktu mo積a wyci庵n望 wnioski?

Poniewa nie wiadomo, kt鏎e nazwy maj rodow鏚 s這wia雟ki, a kt鏎e nie, poniewa nie wiadomo, czy w nazwach pewnych rzek zachowa造 si archaiczne sufiksy i rdzenie, czy te s to nazwy w ca這軼i zapo篡czone, wszelkie argumenty „rzeczne” s豉bo pomagaj w ustaleniu praojczyzny S這wian.

3. Nazwa Wis造 w j瞛ykach germa雟kich

Germanowie zetkn瘭i si z nazw Wis造 w postaci ba速yjskiej z typow dla tych j瞛yk闚 przestawk sp馧g這sek: *Viskla > *Viksla → niem. Weichsel. A zatem gdy Germanie doszli do Wis造, nie by這 nad ni jeszcze S這wian, ale Ba速owie, prawdopodobnie Prusowie. S這wianie musieli przyby nad Wis喚 dopiero p騧niej. Minus dla koncepcji autochtonicznego rodowodu S這wian.

4. Nazwy rzek na Ukrainie

Stare nazwy rzek w 鈔odkowym i g鏎nym dorzeczu Dniepru s identyfikowane jako ba速yjskie, nie s這wia雟kie. Na Ukrainie mamy za to nazwy trackie b康 ira雟kie (na obszarze, gdzie mieszkali Sarmaci, a wcze郾iej Scytowie). Trackie s nazwy rzek Prut, Seret, podejrzany jest San, pewna Raba (w Polsce). W dorzeczu Sejmu hydronimy ba速yjskie stykaj si z ira雟kimi.

Wniosek: S這wianie spadli z Marsa. Albo nie lubili nazywa rzek po swojemu, woleli zapo篡cza nazwy od innych lud闚. A traktuj帷 rzecz powa積iej: S這wianie mogli pojawi si na Ukrainie, emigruj帷 z innych obszar闚, na przyk豉d znad Wo貪i (koncepcja Czupkiewicza). Jest to kolejny argument rzeczny pozbawiony jakiejkolwiek warto軼i, tym bardziej, 瞠 nie ma nigdzie obszaru, na kt鏎ym spotykaliby鄉y wy陰cznie stare s這wia雟kie nazwy rzek.

5. Nazwy typu Zarzecze, Zag鏎ze

Na Ukrainie nazwy typu Zare′e, Zacholm′e wskazuj na dorzecze Prypeci jako punktu wyj軼ia migracji S這wian. Argument za God這wskim i Czupkiewiczem.

6. Inne nazwy geograficzne

Wiele innych nazw geograficznych tak瞠 nie ma etymologii s這wia雟kiej, o czym w osobnym artykule oraz tutaj.

FAKTY LINGWISTYCZNE – INNE NAZWY WxSNE (np. plemienne)

1. Nazwy plemion s這wia雟kich

Nazwy plemion s這wia雟kich z Wo造nia i Podola (Chorwaci, Dulebowie, Drewlanie / Drzewianie, Wo造nianie / Wolinianie) powtarzaj si nad ζb, w Czechach, w Polsce, na Ba趾anach. Wniosek: S這wianie migrowali, tylko kto zagwarantuje sk康 dok康?

W jednym przypadku 廝鏚豉 historyczne potwierdzaj migracj plemienia Ulicz闚, kt鏎zy zamieszkiwali tereny nad Dnieprem, ale w IX wieku przesun瘭i si na zach鏚, na tereny mi璠zy Dniestrem a Prutem. By mo瞠 fakt ten odzwierciedla dominuj帷y kierunek migracji S這wian w og鏊e.

2. Nazwy „Antowie”, „Serbowie” i „Chorwaci”

Nazwy Antowie, Serbowie i Chorwaci pojawiaj si przed rokiem 500 n.e. na stepach nad Uralem, Wo貪, Donem i w Pa雟twie Bospora雟kim na Krymie / Tamaniu, i mog by zidentyfikowane jako plemienne nazwy sarmackie. Poparcie dla hipotezy sarmackiej.

3. Nazwy osobowe i herbowe

Polska szlachta zna豉 zagadkowe nazwy osobowe i herbowe (Chamiec, Roch, Mora, Doliwa, Jaksa), w herbach istniej sarmackie tamgi, na Podolu, w Polsce, ㄆ篡cach itd. mo積a spotka ira雟kie nazwy miejscowe. Jak wy瞠j.

4. Imiona S這wian

S這wianie u篡wali dwucz這nowych imion 篡czeniowych. Niekt鏎e wygl康aj jak wierne t逝maczenia z ira雟kich, a nawet ich kopie, np. Boguchwa = *Bagaxvarna (medyjskie Bagafarna). Jak wy瞠j.

Poprzednia cz窷 Spis tre軼i Nast瘼na cz窷