Pierwsza wersja tekstu by豉 publikowana na witrynie internetowej Slavinja.
Artyku zosta opublikowany tak瞠 na witrynie eioba.
Wersja z 2013-10-06

Poprzednia cz窷 Spis tre軼i Nast瘼na cz窷

Grzegorz Jagodzi雟ki

Koncepcje pochodzenia S這wian

012 – 3 – 456

analiza j瞛yka • pokrewie雟two z innymi j瞛ykami

FAKTY LINGWISTYCZNE – ANALIZA J佖YKA

1. S這wia雟kie liczebniki 2, 3 i 4

W s這wia雟kim inny jest paradygmat odmiany i gramatyczny status liczebnik闚 2, 3 i 4, a inny 5–10. Wg Ba鎥owskiego ma to 鈍iadczy, 瞠 S這wianie u篡wali koni i dlatego byli w stanie liczy na palcach tylko do czterech. Patrz帷 jednak obiektywnie, mierne to 鈍iadectwo. Po pierwsze, liczy mo積a w czasie postoju, a wtedy zwalnia si palce. Trudno jest galopowa i jednocze郾ie liczy. Po drugie, niekt鏎zy psychologowie wykazuj, 瞠 bez udzia逝 palc闚 czy czegokolwiek innego cz這wiek jest w stanie ustali ilo嗆 od 1 do 7 przedmiot闚. Innymi s這wy, aby policzy np. „sze嗆”, wystarczy po prostu spojrze. Inni (jak np. Georges Ifrah), twierdz wr璚z, 瞠 proces automatycznego liczenia ma miejsce tylko w zakresie 1–4, co jeszcze bardziej zgadza這by si z faktami s這wia雟kimi. Po trzecie, im wyraz jest cz窷ciej u篡wany, tym ma wi瘯sz szans pozosta archaiczny. W鈔鏚 liczebnik闚 cz瘰to u篡wa si w豉郾ie 2, 3, 4, im wy窺zy liczebnik, tym rzadszy, z wyj徠kiem 10, u篡wanego cz窷ciej ni inne. W s這wia雟kim s這wo 10 istotnie wykazuje 郵ady dawnej odmiany liczebnikowej (Ba鎥owski woli to przemilcze).

Fakty te sugeruj, 瞠 liczebniki 5–9 zosta造 zast徙ione przez rzeczowniki nie z powodu u篡wania koni, ale z powodu wzgl璠nej rzadko軼i u篡cia. Por闚naj angielskie two years, forty years (sk豉dnia liczebnikowa), ale hundreds of years (sk豉dnia rzeczownikowa). W s這wia雟kim podobna zmiana zachodzi ju od pi璚iu. Argument ten zatem niczego nie dowodzi.

2. S這wo oznaczaj帷e kawa貫k drewna

W s這wia雟kim istnieje s這wo p豉cha oznaczaj帷e w r騜nych kontekstach i dialektach r騜ne rodzaje kawa趾闚 drewna, etymologicznie za znaczy ‘co p造waj帷ego’, co jakoby oznacza, 瞠 S這wianie 篡li kiedy w okolicach, gdzie drewno nie ros這 (w lesie), a przyp造wa這 (rzekami). Ot騜 wcale niekoniecznie. Po prostu nazw p豉cha okre郵ano przyp造waj帷e z pr康em rzek kawa趾i drewna (a potem w og鏊e kawa趾i drewna), podczas gdy na „drewno rosn帷e” (czyli na drzewa) u篡wano innych nazw. Zwi您ek mi璠zy drzewo a drewno, drwa jest oczywisty, zatem nie ma podstaw do powa積ego traktowania tego argumentu.

3. Termin Slov髶i

Nazwa w豉sna S這wianSlov髶i – w tej w豉郾ie formie jest za鈍iadczona w najstarszych pismach s這wia雟kich. Gdyby to okre郵enie mia這 s這wia雟ki rodow鏚, oczekiwaliby鄉y ko鎍闚ki -e, wyst瘼uj帷ej w innych nazwach z przyrostkiem -髶- lub -an- (typu Polanie), a nie -i. Istotnie, ko鎍闚ka ta zjawia si, jednak dopiero p騧niej i prawdopodobnie jest przeniesiona wt鏎nie z innych wyraz闚 o podobnej budowie.

Ze wzgl璠u na t w豉郾ie nietypow ko鎍闚k (wygl康aj帷ej na przeniesion z 豉ci雟kiej formy Sclavēnī) mo積a by wr璚z podejrzewa, 瞠 nazwa w豉sna S這wian jest zapo篡czona. ζci雟ki termin sclavus znaczy ‘niewolnik, jeniec wojenny’; sclavēnus to ‘pochodz帷y z rodu niewolnik闚’. Z punktu widzenia 豉ciny wyraz ten jest derywatem, jego rdze nie ma jednak 豉ci雟kiej etymologii. W klasycznej 豉cinie by nieobecny.

Wypada tu wr鏂i do sprawy ptolemeuszowskich Souobenoi, a tak瞠 przytoczy s這wia雟ki wyraz swoboda, kt鏎y nie ma przejrzystej etymologii i wyst瘼uje r闚nie w odmianie s這boda. Jak si wydaje, 豉ci雟ki sclavus i s這wia雟ka swoboda – s這boda zwi您ane s nie tylko ze sob (cho niewolnika akurat trudno uzna za swobodnego), ale r闚nie z etnonimem S這wian. Protos這wianie mogli by to窺ami ze Souobenoi, ale i mogli wch這n望 ich w siebie, kimkolwiek by byli, i przej望 ich nazw. Mo積a fantazjowa, dlaczego dla S這wianina swobodny to ‘wolny’, a dla Rzymianina sclavus to ‘niewolnik’ (mo瞠 to z這郵iwa zmiana znaczenia?). Wszystko tu obraca si w kr璕u hipotez, pozwala jednak dopu軼i wypadek, 瞠 nadwo鹵a雟cy Souobenoi mogli nie by to窺ami z p騧niejszymi S這wianami (kontra koncepcji 3) i 瞠 byli dawcami obco brzmi帷ego etnonimu.

4. S這wia雟ka nazwa konia

Nie jest wiarygodne, 瞠 mi璠zy koby豉 i ko nie ma pokrewie雟twa. W ka盥ym razie ko zdaje si pochodzi od komo, albo, jak s康zi Vasmer, od kom (w komo -o- wstawione dla u豉twienia wymowy). Stare kom z kolei mo瞠 wywodzi si od jeszcze wcze郾iejszego kob, a tu ju wida ewidentny zwi您ek z koby陰, z 豉ci雟kim caballus oraz cabō, dop. cabōnis (‘ko’, obok equus), z greckim kaballēs. Termin, zdaje si, zapo篡czony jest z jakiego j瞛yka nieindoeuropejskiego, por. sttur. k銥鄟, pers. kaval ‘r帷zy ko’, fi. hepo ‘rumak’, hevonen ‘ko’. Kusi zestawienie z semick nazw wielb陰da – kamel / gamal, por. litew. kumelỹs ‘ko’, kumẽlė ‘koby豉’. Ale nie odbiegajmy od tematu. S這wianie zapomnieli w豉snej nazwy konia (co o niczym nie 鈍iadczy, jak ka盥y argument ex silentio – zapomnieli te starych nazw g這wy, r瘯i i nogi, a przecie organ闚 tych nie postradali!), przyj瘭i nazw obc, by mo瞠 przyniesion im przez lud o wiele bardziej „konny” (przypominaj si znowu Sarmaci! – a mo瞠 nawet Scytowie). Koni nie musieli sami nawet hodowa, znali je jednak doskonale. I dlatego w ich ustach wyraz ko zmienia si w spos鏏 nieregularny, co zwykle przytrafia si wyrazom cz瘰to u篡wanym. Du篡 plus dla Sarmat闚, minus dla autochtonist闚.

FAKTY LINGWISTYCZNE – POKREWIE垶TWO Z INNYMI J佖YKAMI

1. Podobie雟twa mi璠zy ba速yjskim a s這wia雟kim

Jak pisze Ba鎥owski, prawdopodobny jest brak (starych) pokrewie雟tw j瞛ykowych mi璠zy ba速yjskimi a s這wia雟kim, a podobie雟twa s p騧ne, wt鏎ne i mog mie charakter ligi, a nie rodziny, bazowa na zapo篡czeniach i upodobnieniach, a nie na bli窺zym pokrewie雟twie. S這wia雟ki jest bli窺zy genetycznie germa雟kim ni ba速yjskim.

C騜, takie pogl康y istotnie wykazuj niekt鏎zy, chyba jednak nie przeprowadziwszy wszechstronnej analizy problemu do ko鎍a. Zazwyczaj przy tym zak豉da si, 瞠 Ba速owie i S這wianie to dwie ga喚zie lud闚 indoeuropejskich, kt鏎e zawsze rozwija造 si w bliskim s御iedztwie. Podkre郵i wypada jednak, 瞠 pogl康y Ba鎥owskiego, przecz帷ego cho熲y wczesnym kontaktom ba速os這wia雟kim, nale膨 do zupe軟ie skrajnych. Podobnie jak wiele innych jego wymys堯w, s zupe軟ie niewiarygodne. Zw豉szcza, 瞠 ich autor celowo ignoruje pewne dane j瞛ykowe, tj. 鈍iadomie je przemilcza, aby uzyska z g鏎y za這穎ny obraz.

Tymczasem w鈔鏚 wszystkich zbie積o軼i leksykalnych j瞛yk闚 s這wia雟kich z innymi j瞛ykami IE, te ba速yjskie s najliczniejsze. Nie spos鏏 udowodni, 瞠 s to wszystko zapo篡czenia. Wr璚z przeciwnie, uwzgl璠nienie fakt闚 prozodycznych (akcent i intonacja), kt鏎e kompletnie pomija Ba鎥owski, zmusza do przyznania, i ok. 200–300 s堯w znanych jest tylko z ba速yjskiego i s這wia雟kiego i nie wyst瘼uje nigdzie indziej (wg Stanga; dla por闚nania odmienne wyliczenia Ba鎥owskiego wzi皻e s z powietrza), a ich budowa morfologiczna i prozodia jasno wskazuj, 瞠 nie chodzi tu bynajmniej o zapo篡czenia, lecz o wsp鏊ne innowacje. Takie innowacje stanowi wg S豉wskiego ponad 30% wszystkich rzeczownik闚 w ba速os這wia雟kim s這wniku Trautmanna. Safarewicz z kolei wykaza wielk archaiczno嗆 ba速os這wia雟kich innowacji czasownikowych. Dowody na genetyczn 陰czno嗆 obu grup znajdziemy tak瞠 w dziedzinie fonologii (na przyk豉d wyst瘼uj帷e tylko w tych dw鏂h grupach wzd逝瞠nie samog這sek przed dawn sp馧g這sk d德i璚zn nieaspirowan i nadanie tej wzd逝穎nej samog這sce intonacji akutowej, okre郵ane jako regu豉 Wintera), morfologii, s這wotw鏎stwa itd. Do tego wypada doda pewn liczb odziedziczonych s堯w znanych tylko Germanom, Ba速om i S這wianom, jak te takich, kt鏎e znane s tylko Indoira鎍zykom i Ba速os這wianom. Wi璚ej o tym w innym artykule.

Pozostaje wyja郾i, 瞠 obiekcje niekt鏎ych uczonych przeciwko uznaniu jedno軼i j瞛ykowej ba速os這wia雟kiej na jakim etapie rozwoju historycznego tych j瞛yk闚 (oczywistej np. dla S豉wskiego czy Moszy雟kiego) bior si g堯wnie z faktu braku wsp鏊nej leksyki w dziedzinie pewnych form gospodarki, zw豉szcza rolnictwa. Nie wynika z tego bynajmniej automatyczny brak istnienia niegdy wsp鏊nego przodka tych j瞛yk闚. Po prostu w dobie wsp鏊noty ba速os這wia雟kiej nie znano jeszcze wy窺zych form rolnictwa.

Mog這 by te tak, 瞠 Ba速owie uznali obc terminologi za bardziej atrakcyjn od odziedziczonej. Analogicznie: z faktu zaniku 豉ci雟kiego s這wa bellum oznaczaj帷ego wojn, zast徙ionego w j瞛ykach roma雟kich przez termin pochodzenia germa雟kiego (typu guerra) lub s這wia雟kiego (rumu雟kie r罳boi), trudno chyba wysnuwa wniosek, 瞠 Rzymianie byli pacyfistami!

Reasumuj帷, nie ma podstaw dla negowania genetycznych zwi您k闚 ba速os這wia雟kich. Mo積a zatem postawi minus koncepcjom 3, 4 i 7.

2. Wyrazy typu kentum w s這wia雟kim

Tak j瞛yki ba速yjskie, jak i s這wia雟kie, posiadaj sporo wyraz闚 typu kentum, kt鏎e w dodatku nie zawsze sobie odpowiadaj. Uczeni spieraj si, gdzie takich wyraz闚 jest wi璚ej. Przyk豉dy: litew. 勳sis (satəm) wobec polskiego g窷 (kentum) lub litew. klausyti (kentum) wobec s逝cha (satəm). T逝maczy si to zapo篡czeniami z nieznanego kentumowego 廝鏚豉, albo te specyficznym rozwojem pierwotnego mi瘯kiego , kt鏎e czasem mog這 si z powrotem zmieni w k, zw豉szcza je郵i rdze zawiera s (regu豉 Meilleta), co s逝sznie zauwa瘸 Ba鎥owski. Zmiany tego typu by造 nie do嗆 regularne, aby we wszystkich dialektach ba速os這wia雟kich zapanowa jednolity obraz. Fakty te nie dowodz niczego istotnego dla ustalenia lokalizacji s這wia雟kiej praojczyzny, a zw豉szcza nie dowodz braku jedno軼i ba速os這wia雟kiej.

3. Zbie積o軼i s這wia雟ko-germa雟kie

Bardzo liczne s jakoby zbie積o軼i wy陰cznie s這wia雟ko-germa雟kie (zdaniem Ba鎥owskiego trzykrotnie liczniejsze od ba速os這wia雟kich). Tymczasem przyk豉dy zar闚no w sferze leksyki, jak i morfologii nie wcale tak liczne, co wida tak瞠 w s這wniku Ba鎥owskiego. Owszem, istnieje grupa wsp鏊nych wyraz闚 germa雟ko-ba速os這wia雟kich, z kt鏎ych cz窷 to zapewne wsp鏊ne zapo篡czenia z przedindoeuropejskiego substratu. Istniej te wyrazy znane jedynie j瞛ykom germa雟kim i ba速yjskim. Natomiast wi瘯szo嗆 wyraz闚 uznawanych za innowacje s這wia雟ko-germa雟kie to w rzeczywisto軼i zapo篡czenia b康 relikty s堯w og鏊noindoeuropejskich, kt鏎e gdzie indziej nie zachowa造 si lub s obecne szcz徠kowo. Dowodzi to s御iedztwa S這wian, Ba速闚 i German闚, ale nie spos鏏 dzi chyba wyci庵a jakichkolwiek innych wniosk闚 (kt鏎e j瞛yki s御iadowa造 bezpo鈔ednio i kiedy, a tak瞠 gdzie przebiega豉 granica mi璠zy nimi).

4. Zbie積o軼i s這wia雟ko-mesapijskie

Istniej natomiast r騜nego rodzaju podobie雟twa (w leksyce, w morfologii) j瞛yk闚 s這wia雟kich do innych j瞛yk闚. Np. mesapijski, wymar造 i do嗆 powierzchownie poznany j瞛yk u篡wany w po逝dniowej Italii, ma najwi璚ej podobie雟tw do italoceltyckich, za na drugim miejscu s s這wia雟kie (i ex aequo greka). Rozmieszczenie pewnych nazw rzecznych pozwala przypuszcza, 瞠 praojczyzna Mesapijczyk闚 le瘸豉 na G鏎nym 奸御ku, w Czechach, na Morawach i w S這wacji. Nawi您ania mesapijsko-s這wia雟kie pozwalaj przypuszcza, 瞠 obszary tych j瞛yk闚 graniczy造 ze sob. Nie wiadomo tylko, kiedy dok豉dnie Mesapijczycy mieliby zamieszkiwa po逝dniow Polsk. Nie wiadomo jak przebiega造 granice ich obszaru – te doprawdy trudno wyznaczy w oparciu o jeden tylko rdze ap- ‘woda’ wyst瘼uj帷y w toponimii, a tak si w豉郾ie robi. By豚y plus dla autochtonist闚, ale zbyt wiele tu hipotez i domys堯w. R闚nie dobrze mo積a przyzna, 瞠 toponimy z ap- nie s wcale mesapijskie, ale np. wenetyjskie, i wtedy plusa dosta豚y Trubaczow ze swoj koncepcj dunajsk. A mo瞠 Protos這wianie w pewnym okresie mieszkali np. od Dniepru a po S這wacj czy G鏎ny 奸御k? Je郵i racj ma God這wski, przecie tereny mi璠zy Dnieprem a Wis陰 kto musia zamieszkiwa! Mo瞠 S這wianie, a mo瞠 Mesapijczycy? Zbyt wiele tu mo磧iwych rozwi您a i hipotez, aby argument ten mia silniejsz warto嗆 dowodow.

5. Zbie積o軼i s這wia雟ko-ormia雟kie

Mi璠zy s這wia雟kim a ormia雟kim systemem koniugacyjnym mo積a dostrzec sporo paraleli, istnieje ponadto szereg wsp鏊nych osobliwo軼i leksykalnych. Dowodzi to wed逝g Go陰ba, 瞠 w etnogenezie S這wian musia造 bra udzia, w charakterze substratu, plemiona m闚i帷e dialektami nale膨cymi do ormia雟kiej grupy j瞛ykowej. Do wyodr瑿nienia si S這wian dosz這, gdy pomi璠zy 2500 a 1500 p.n.e. na ormia雟ki substrat nasun窸y si pewne plemiona ba速os這wia雟kie.

Hipoteza s這wia雟ko-ormia雟ka mo瞠 tak瞠 wyja郾ia r騜nice s這wia雟ko-ba速yjskie wzmiankowane wy瞠j. Nie za bardzo pasuje ona do koncepcji zachodniej ojczyzny S這wian, ale i do koncepcji zak豉daj帷ych, 瞠 s這wia雟ka praojczyzna znajdowa豉 si daleko na wschodzie. Mo瞠 natomiast s逝篡 za wsparcie dla koncepcji God這wskiego, jak i Go陰ba czy Trubaczowa. Zak豉damy przy tym, 瞠 przodkowie Ormian wyruszyli z ukrai雟kich step闚 na zach鏚, na jaki czas osiedlili si na Ba趾anach w s御iedztwie Grek闚, by w ko鎍u pod捫y na wsch鏚 przez Anatoli, a do Armenii.

6. S這wia雟ki nie jest j瞛ykiem mieszanym

Terminem „j瞛yk mieszany” lub „Mischsprache” okre郵a si j瞛yk, kt鏎y powsta wskutek silnego oddzia造wania dw鏂h r騜nych, niespokrewnionych j瞛yk闚 i ma wskutek tego silnie uproszczon gramatyk. S這wia雟ki w 瘸dnym razie nie jest „Mischsprache”, co mia這by miejsce, gdyby powsta p騧no (dopiero ok. 400 n.e.) i w wyniku indukcji ira雟kiego (sarmackiego) na substrat ba速yjski. By mo瞠. Bu貪arski istotnie upro軼i sw gramatyk po naje寮zie turkijskich Protobu貪ar闚. Rosyjski jednak nie jest j瞛ykiem mieszanym, a przecie wch這n掖 w siebie j瞛yk Wareg闚 – Ros闚.

A czy 豉cina jest Mischsprache? A czy nie wch這n窸a np. etruskiego? Znana jest ca豉 lista zapo篡cze z tego j瞛yka, a przecie ta leksykalna inwazja nie spowodowa豉 jakiego znacz帷ego uproszczenia gramatyki. W greckim te mamy mas zapo篡cze (pelazgijskich? przedindoeuropejskich?) z ‘cz這wiekiem’ (anthrōpos, por. odziedziczone anēr < H̥ner- i drōps < H̥nr-op-) i ‘morzem’ (th嫮atta : th嫮assa) na czele, ale czy z tego wynikn掖 „mieszany” charakter j瞛yka?

Na terenie Francji j瞛yki celtyckie na這篡造 si na liguryjski, baskijski i inne j瞛yki przedindoeuropejskie. Na celtyckie nawarstwi豉 si 豉cina, a na ni franko雟ki. Ostatecznie uformowa si „mieszany” francuski. W porz康ku. Jednak hiszpa雟ki mia podobn, a mo瞠 jeszcze bardziej zawik豉n histori (豉cina na這篡豉 si tu na iberyjski, baskijski, trzy r騜ne fale Celt闚, potem przyszli Wizygoci i Arabowie), a jednak nie wykazuje jakich zasadniczych uproszcze por闚nywalnych ze stanem we francuskim.

Zachowawczy charakter s這wia雟kiej gramatyki nie musi by dowodem, 瞠 s這wia雟ki nie m鏬 powsta z udzia貫m substrat闚 ormia雟kiego i italskiego, superstrat闚 ira雟kiego, mesapijskiego czy germa雟kiego. Wynik oddzia造wania dw鏂h j瞛yk闚 bywa bowiem bardzo r騜ny i trudno tu o jakie uog鏊nienia.

Istnieje hipoteza sformu這wana przez Go陰ba na podstawie analizy tzw. wtr皻闚 kentumowych w s這wia雟kim, kt鏎a g這si, 瞠 zachowawczy charakter s這wia雟kiego jest spowodowany brakiem bezpo鈔edniego kontaktu z ludami nieindoeuropejskimi. Pierwotna, nieindoeuropejska (semitoidalna?) warstwa j瞛ykowa na terenach wchodz帷ych w sk豉d p騧niejszej s這wia雟kiej praojczyzny, reprezentowana by豉 przez ludy kultury trypolskiej. Warstwa ta zosta豉 zindoeuropeizowana przez wczesne plemiona indoeuropejskie u篡waj帷e j瞛yk闚 kentumowych. Na t z kolei warstw nasun掖 si j瞛yk spokrewniony z ormia雟kim. S這wia雟ki by豚y wi璚 poprzedzony przez coraz bardziej pokrewne j瞛yki, kt鏎e stanowi造 rodzaj bufora i uchroni造 go przed silnym oddzia造waniem prowadz帷ym do powstania „j瞛yka mieszanego”. Taka hipoteza t逝maczy豉by te bogat i zr騜nicowan s這wia雟k terminologi rolnicz, odmienn od ba速yjskiej, w kt鏎ej daj si wyr騜ni warstwy zapo篡cze pochodz帷e z kolejnych nasuwaj帷ych si na siebie j瞛yk闚. Jednocze郾ie najbardziej prawdopodobn kolebk S這wian staj si ukrai雟kie stepy i lasostepy (wie Trypole, ukr. Трипілля, le篡 w okolicach Kijowa).

Poprzednia cz窷 Spis tre軼i Nast瘼na cz窷