Pierwsza wersja tekstu by豉 publikowana na witrynie internetowej Slavinja.
Artyku zosta opublikowany tak瞠 na witrynie eioba.
Wersja z 2014-05-27

Poprzednia cz窷 Spis tre軼i Nast瘼na cz窷

Grzegorz Jagodzi雟ki

Koncepcje pochodzenia S這wian

01 – 2 – 3456

fakty historyczne • fakty archeologiczne

FAKTY HISTORYCZNE

1. S這wianie nie byli znani Rzymianom

S這wianie nie docierali do Cesarstwa Rzymskiego. Nie byli znani nawet nad Dunajem, ich imiona nie s obecne w dokumentach 豉ci雟kich tamtego okresu. Je郵i fakty te nie zostan w jaki spos鏏 podwa穎ne, pozostan silnym argumentem przeciw koncepcji autochtonicznej (1) i jej odmianie sformu這wanej przez Martynowa (6), a tak瞠 przeciw dunajskiej koncepcji Trubaczowa (7).

2. Wis喚 uwa瘸no za granic mi璠zy Germani a Sarmacj

Wis喚 uwa瘸no w staro篡tno軼i za granic mi璠zy Germani a Sarmacj lub mi璠zy Germanami a Wenetami (Wenedami). Znane s jednak i inne przekazy. Np. Pomponiusz Mela w鈔鏚 rzek Germanii wymienia tylko Amissis, Visurgis i Albis (Ems, Wezera, ζba). Wed逝g niego Wis豉 by豉 granic mi璠zy Sarmatami a Azj. Dla Strabona (okolice prze這mu er) Germania ko鎍zy豉 si na ζbie. Tacyt zastanawia si, czy Wened闚 i Fenn闚 (sic!) zaliczy do German闚 czy Sarmat闚. Na podstawie tego skr鏂onego przegl康u wiedzy geograficznej staro篡tnych trzeba przyzna, 瞠 wszelkie u篡cie jej jako jakiegokolwiek argumentu (tak za jak i przeciw jakiej koncepcji) jest po prostu chybione.

3. Nie ma dowod闚 na obecno嗆 S這wian nad Jez. Aralskim

Nic nie wiemy o jakimkolwiek etnosie w okolicach Jeziora Aralskiego, kt鏎y by w czymkolwiek przypomina S這wian i zasiedla przed 300 r. n.e. obecny Uzbekistan. Okolice te maj do嗆 dobr dokumentacj historyczn. Du篡 minus dla Ba鎥owskiego (koncepcja 4).

4. Neurowie byli S這wianami

Herodot (V wiek p.n.e.) lokalizuje na obszarze Podola i Wo造nia plemi Neur闚. Neur闚 niekt鏎zy uwa瘸j za S這wian, znajduj帷 w ich nazwie s這wia雟ki rdze *neur- (por. nurza, nurek itd.). Tymczasem inni (zapewne s逝sznie) wykazuj bezzasadno嗆 wi您ania tych wyraz闚 i znajduj dla nazwy Neur闚 etymologie ba速yjskie lub fi雟kie. Za S這wian uwa瘸no tak瞠 plemi Budinoi, a nawet Scyt闚 Oraczy Herodota (Niederle, w przeciwie雟twie do ira雟kich Scyt闚 – koczownik闚). Stworzono te (najcz窷ciej mocno naci庵ane) etymologie s這wia雟kie dla innych nazw lud闚 / plemion znanych w staro篡tno軼i (Lugii, Oueltoi, Mugilones, Galindoi, Antes, Silingowie, Bulanie). Z uwagi na wielo嗆 i hipotetyczno嗆 mo磧iwych interpretacji przes豉nka ta nie ma 瘸dnej warto軼i dowodowej.

5. S這wianie mieszkali ok. 150 n.e. nad Wo貪

Wed逝g Ptolemeusza (rok ok. 150 n.e.) nad Wo貪 (Rha) zamieszkuje plemi Souobenoi; wed逝g tego Ptolemeusza na prawym brzegu Wis造 u jej uj軼ia zamieszkuj Wenedowie, pisze on tak瞠 o Zatoce Wenedzkiej i G鏎ach Wenedzkich – ich lokalizacja jest przedmiotem spor闚. Zbie積o嗆 nazw Souobenoi i Slov髶i mo瞠 by przypadkowa, lecz nie musi, o czym ni瞠j. Ptolemeusz pisze te o Stawanach (Stauanoi), zamieszkuj帷ych mi璠zy plemionami ba速yjskimi a ira雟kimi. W ka盥ym razie z uwagi na wielo嗆 i hipotetyczno嗆 mo磧iwych interpretacji… (jak wy瞠j).

6. S這wianie nie s opisywani jako lud typu stepowego

S這wianie, odk康 pojawiaj si pod swoj nazw, nie s nigdzie opisywani jako lud typu stepowego, pasterski i je盥膨cy i walcz帷y konno – zob. jednak ni瞠j. Podkre郵any jest za to ich zwi您ek z wod i z rzekami. Osiedlaj si w dolinach rzek i bior za gospodark roln, nie za wypas zwierz徠. Omijaj okolice stepowe, jak niziny nad Dunajem i Cis. Wynika z tego, 瞠 S這wianie raczej nie byli nomadami i prowadzili osiad造 tryb 篡cia. W徠pliwe, aby bezdrzewny step wykorzystywali jedynie jako pastwiska. Minus dla Ba鎥owskiego (koncepcja 4).

7. W VI wieku S這wianie kolonizuj wielkie obszary Europy

W VI wieku na arenie historii zjawia si nagle masa S這wian i kolonizuje Po豉bie, Czechy i Ba趾any. Przyczyny w璠r闚ki s niejasne i niezwyk貫 dla ludu rolniczego i osiad貫go. Jednak z tego, 瞠 takich przyczyn nie umiemy przekonuj帷o przedstawi nie wynika jeszcze, 瞠 ich nie by這! Mo積a tu m闚i cho熲y o korzystnej zmianie warunk闚 naturalnych lub o wprowadzeniu jakiej nowej technologii, co zwi瘯szy這 stan populacji i zmusi這 do migracji w poszukiwaniu nowych obszar闚 pod upraw. Mo積a te zak豉da wcielenie w swoje szeregi lud闚 o軼iennych lub naje寮嬈闚 i przez to przekroczenie zdolno軼i produkcji na danym terenie. Nie bez znaczenia mog這 by cz窷ciowe przynajmniej wyludnienie wielkich obszar闚 w czasie W璠r闚ki Lud闚, co poci庵a這 za sob pojawienie si obszar闚 bezpa雟kich, mo磧iwych do 豉twego skolonizowania. Warto doda, 瞠 ewentualna hodowla 鈍i przez S這wian tak瞠 nie mog豉 by przeszkod przy ekspansji. W ko鎍u wcze郾iej 鈍inie udomowione na Bliskim Wschodzie jako trafi造 do Europy (a dzia這 si to w czasach, gdy nie znano jeszcze pojazd闚, kt鏎e u豉twi造by transport). Setki lat przed S這wianami Celtowie (ju korzystaj帷 z woz闚) migrowali wraz ze swoj trzod chlewn, kolonizuj帷 wielkie obszary Europy. Nie ma wi璚 瘸dnych podstaw, by twierdzi, 瞠 to samo nie mog這 przydarzy si S這wianom. Argument nieoczekiwanej kolonizacji na wielk skal, z kt鏎ego mia豚y wynika nieosiad造 charakter S這wian, nie ma wi璚 wi瘯szej warto軼i dowodowej.

8. Sarmaci znikaj z historii, gdy pojawiaj si w niej S這wianie

Fakt znikni璚ia Sarmat闚 z kart historii akurat w momencie, gdy pojawiaj si w niej S這wianie przemawia za uzupe軟ieniem dotycz帷ym wch這ni璚iu 篡wio逝 sarmackiego. Mog這 to by jedn z przyczyn ekspansji, o czym by這 w punkcie poprzednim. Mo積a chyba uzna za jaki argument przeciw koncepcjom autochtonicznym (1, 6), a tak瞠 przeciw koncepcji 5 (anachronizm).

9. Pozosta這軼i ludu Ant闚 s dzi kaukascy Adygejczycy

Wymieniani w dokumentach obok Sklawen闚 Antowie w IV w. n.e. walczyli z Ostrogotami; Adygejczycy, lud zach.-kaukaski (Czerkiesi) do dzi przechowuj w tradycji walki z ludem Gut. Istniej jednak przes豉nki, aby traktowa Ant闚 jako plemi sarmackie. Je郵i nazw plemienn sarmackich Serb闚 przeniesiono na S這wian, dlaczeg騜by nazwa innego plemienia Sarmat闚 nie mog豉 zosta przeniesiona na jaki lud kaukaski? A mo瞠 lud ten 篡 w symbiozie z Sarmatami, podobnie jak p騧niej inny lud kaukaski – Awarowie – kt鏎y sprzymierzy si z jakimi Turkami i najecha Europ? W ka盥ym razie jest to argument za 陰czno軼i S這wian z jakim nies這wia雟kim ludem, zapewne Sarmatami, ale mo瞠 i Adygejczykami. Przyczynek do wyja郾ienia cudownego rozmno瞠nia si S這wian i przeciw koncepcjom autochtonicznym.

10. Pewne ludy roztapiaj si w masie S這wian w ci庵u historii

W ci庵u historii Awarowie, turkijscy Bu貪arzy, Waregowie roztapiaj si w masie S這wian. S這wianie s jak g帳ka wch豉niaj帷a kogo si da. Nie zatracaj przy tym w豉snej to窺amo軼i etnicznej. Argument za mo磧iwo軼i wcielenia Sarmat闚, a kto wie czy tylko Sarmat闚.

FAKTY ARCHEOLOGICZNE

1. Brak jest wczesnych pozosta這軼i po S這wianach

Brak S這wian i pozosta這軼i po nich w staro篡tno軼i w przeciwie雟twie do (podobno) obserwowanej stabilno軼i kultur i osadnictwa przodk闚 Ba速闚. Czy瘺y S這wianie spadli z Marsa? A mo瞠 ich wczesna kultura po prostu nie r騜ni豉 si od kultury Ba速闚? Wygl康a to na argument za wczesn jedno軼i ba速os這wia雟k, w ka盥ym razie kulturow. Warto podkre郵i te w tym kontek軼ie brak archeologicznej 陰czno軼i dorzecza Wis造 i Dniepru. Minus dla Ba鎥owskiego (koncepcja 4), dla Trubaczowa (7) i dla Czupkiewicza (3), plus dla „Borystenid闚” (2).

2. Na terenach Polski istnia造 kultury stworzone przez German闚 i inne nies這wia雟kie ludy

Na terenach obecnej Polski istnia造 kultury stworzone przez r騜ne ludy nies這wia雟kie, nie stwierdzono natomiast obecno軼i kultury, kt鏎 jednoznacznie mo積a by przypisa S這wianom. Obserwujemy za to ekspansj kultur przypisywanych Germanom od zachodu i od Pomorza w kierunku wschodnim i po逝dniowym.

Oko這 roku 450 p.n.e. przybyli z obszaru Czech i Moraw na tereny obecnej Polski pierwsi, jeszcze nieliczni Celtowie. Oko這 po這wy IV w. p.n.e. inna grupa Celt闚 (by mo瞠 z plemienia Wolk闚) przyby豉 w okolice Kietrza na G鏎nym 奸御ku (woj. opolskie). Przed rokiem 250 p.n.e. Celtowie osiedlili si pod Krakowem, a pod koniec III w. p.n.e. pojawili si nad g鏎nym Sanem. Niekt鏎zy sugeruj te obecno嗆 Celt闚 na Czarnych Kujawach (okolice Inowroc豉wia).

Oko這 325 p.n.e. przyby豉 na Dolny 奸御k wi瘯sza grupa Celt闚. By to od豉m Boj闚 okre郵any p騧niej jako Lugiowie. Istnieje hipoteza, 瞠 Legnica to celtyckie Lugidunum, od nazwy Lugi闚 wywodzi si te nazw ㄆ篡c. W p騧niejszym okresie Celtowie ci ulegli germanizacji, a nazwy Lugi闚 i Wandali zacz窸y by u篡wane wymiennie. W鈔鏚 plemion Lugi闚 Ptolemeusz wymienia Oman闚, Didun闚 i Bur闚. Wed逝g Tacyta natomiast zwi您ek lugijski tworzyli Hariowie, Helwekonowie, Manimowie, Helizjowie i Nahanarwalowie (lub Naharwalowie, prawdopodobnie celtycki termin na oznaczenie Siling闚, znanych Ptolemeuszowi), za Burowie byli odr瑿nym plemieniem, przypuszczalnie germa雟kim, zamieszkuj帷ym tereny nad g鏎n Odr.

W III stuleciu p.n.e. przez Polsk p馧nocn i po逝dniowo-wschodni musia這 pod捫a plemi Bastarn闚, zwanych tak瞠 Peucynami (lub z nimi mylonych). Jak wskazuje archeologia, ich w璠r闚ka rozpocz窸a si na terenie po逝dniowego Szlezwiku-Holsztynu. Gdy pojawiaj si w 廝鏚豉ch pisanych, zamieszkuj ju tereny Galicji i Bukowiny. Oko這 230 p.n.e. docieraj do Olbii nad Morzem Czarnym (greckiej kolonii po這穎nej u uj軼ia rzeki Hypanis czyli Bohu). Autorzy staro篡tni opisuj ich jako plemi, kt鏎e nie zachowa這 czysto軼i krwi i wymiesza這 si z ludno軼i celtyck, track i sarmack 篡j帷 wcze郾iej na tych obszarach (Polibiusz opisuje ich wr璚z jako Galat闚, a Liwiusz jako Celt闚 – by mo瞠 z powodu nieznajomo軼i German闚 w owym czasie; Strabon, Pliniusz i Tacyt uwa瘸j ich ju za German闚). Bastarnowie pozostawili 郵ady na Bia造ch Kujawach (w okolicach Brze軼ia Kujawskiego), s te prawdopodobnie tw鏎cami tzw. grupy czerniczy雟kiej w Kotlinie Hrubieszowskiej oraz przede wszystkim kultury Poine演i-ㄆkaszewka na obszarze Besarabii. Jaki od豉m Bastarn闚 m鏬 te pozostawi 郵ady w dolnym biegu Desny, niedaleko od wsp馧czesnego Czernichowa i Kijowa.

S御iadami Bastarn闚 byli Skirowie (Skiriowie, Skirianie, Scirii). Pierwotnie zamieszkiwali prawdopodobnie nad Drw璚 i doln Wis陰, p騧niej przenie郵i si na tereny Polski po逝dniowo-wschodniej. W przeciwie雟twie do Bastarn闚, uwa瘸ni byli za „czyste” plemi germa雟kie, niemieszaj帷e si z niegerma雟kimi s御iadami. Ich przynale積o嗆 etniczna nie jest jednak oczywista: ostatnio uwa瘸 si ich za Celt闚. Skirowie dotrwali na Podkarpaciu do czas闚 Hun闚.

Pomi璠zy ko鎍em III w. p.n.e. a II w. n.e. od 鈔odkowego Bugu i Prypeci a po uj軼ie Berezyny do Dniestru istnia豉 kultura zarubiniecka. Rozwin窸a si ona na ziemiach opuszczonych przez Scyt闚 w wyniku ekspansji kultury pomorskiej, wykazywa豉 te wyra幡e wp造wy late雟kie (celtyckie) i wp造wy kultur stepowych. W okresie swojej ekspansji pozostawa豉 tak瞠 w zwi您kach z kulturami ba速yjskimi. By mo瞠 kultur t mo積a przypisa Wenetom, o kt鏎ych mowa w innym artykule.

Wkr鏒ce po przej軼iu Bastarn闚 w Polsce 鈔odkowej i po逝dniowej zacz窸a rozwija si kultura przeworska, powsta豉 ze zmieszania kultur miejscowych z przyniesion kultur late雟k. Jej pocz徠ek r騜ne 廝鏚豉 datuj pomi璠zy rokiem 250 a 170 p.n.e. Kultura ta charakteryzowa豉 si ceramik zdobion meandrem, lepion, a od po這wy III wieku toczon na kole, du膨 liczb wyrob闚 瞠laznych, obrz康kiem cia這palnym. Przypisywana jest germa雟kim Wandalom. Nazwa tego plemienia sugeruje by mo瞠 zwi您ek z niegerma雟kimi Wenetami, o czym mowa w odr瑿nym artykule. Ojczyzny Wandali szukano w p馧nocnej Danii, w Szwecji lub w Norwegii, jednak za bardziej prawdopodobn uwa瘸 si dzi ich pierwotn lokalizacj na po逝dniowych rubie瘸ch kultury jastorfskiej. Badania wskazuj te, 瞠 pierwsi nosiciele kultury przeworskiej budowali swoje domostwa na terenach pustki osadniczej, i dopiero po up造wie oko這 trzech pokole nast徙i豉 ich asymilacja z ludno軼i autochtoniczn (tw鏎cami kultury pomorskiej). By mo瞠 istnia造 dwa od豉my Wandal闚: Silingowie (od kt鏎ych nazwy pochodzi termin 奸御k, mimo niepowa積ych zastrze瞠 niekt鏎ych polskich badaczy) i mieszkaj帷y bardziej na wsch鏚 i po逝dnie Hasdingowie.

W p馧nocnych Niemczech (od VI w. p.n.e.) rozwija豉 si kultura jastorfska. Wi您a j nale篡 z germa雟kimi plemionami Longobard闚 (nad ζb) i plemionami zwi您ku Sweb闚 (dlatego w豉郾ie Ba速yk Rzymianie nazywali Mare Suebicum). Od wschodu z kultur jastorfsk s御iadowa豉 kultura oksywska, kt鏎ej powstanie by這 wynikiem do嗆 z這穎nego procesu. Opr鏂z Sweb闚 niema陰 rol odegrali tu zapewne wschodniogerma雟cy Rugiowie, kt鏎ych pierwotne siedziby znajdowa造 w Norwegii (Rygjafylke, R鏬iland, dzi Rogaland), sk康 przedostali si nast瘼nie na wysp Rugi. Pokrewni Rugiom byli by mo瞠 wymienieni przez Tacyta Lemowie (Lemowiowie, Lemovii, cho niekt鏎zy przypisuj im rodow鏚 ugrofi雟ki i 陰cz z Liwami), lokalizowani nad doln Odr. Oba plemiona znane by造 z u篡wania kr鏒kich, jednosiecznych mieczy, okr庵造ch tarcz, i silnej w豉dzy kr鏊ewskiej. W I po這wie I w. p.n.e. nast徙i豉 migracja cz窷ci Rugi闚 na wsch鏚, gdzie (jako Ulmerugiowie) nawarstwili si na ludno嗆 przedgerma雟k („staroeuropejsk”, Wenet闚). W tym samym czasie dotar造 tu wp造wy lokalnej grupy kultury przeworskiej rozwini皻ej na ziemi dobrzy雟kiej (przez Wandal闚?). U schy趾u staro篡tno軼i resztki powsta貫j w ten spos鏏 mieszanej ludno軼i znane by造 pod nazw Vidivarii.

Od Pomorza Wschodniego i p馧nocnej Wielkopolski po zachodni cz窷ci Wo造nia i Polesia mi璠zy I a V w. n.e. rozci庵a豉 si kultura wielbarska (wschodniopomorska), kt鏎a zast徙i豉 kultur oksywsk. Typowymi jej cechami by造 ceramika w kszta販ie mis, ozdoby z 瞠laza, srebra i z這ta, wyst瘼owanie kurhan闚 i kr璕闚 kamiennych oraz stosowanie poch闚ku szkieletowego. Jej tw鏎cami byli przybyli z p馧nocy, z wyspy Gotlandii, wschodniogerma雟cy Goci i ich bliscy krewni Gepidowie, pod捫aj帷y ich 郵adami i dlatego podobno zwani przez Got闚 „leniwymi” (Jordanes). Oko這 200 r. n.e. Goci dotarli nad stepy nadczarnomorskie. W wyniku tej ekspansji na terenach dzisiejszej Mo責awii zaj皻e dot康 przez Bastarn闚, rozwin窸a si kultura S螽tana de Mure, a na wsch鏚 od niej, na Ukrainie a po Dniepr, kultura czerniachowska. Gepidowie natomiast w III w. n.e. dotarli do Dacji, gdzie zostali p騧niej podbici przez Hun闚.

Goci narzucili na jaki czas swoj w豉dz Ulmerugiom. Po ich odej軼iu na po逝dniowy wsch鏚 Pomorze wci捫 zamieszkiwali Rugiowie i by mo瞠 inne germa雟kie plemiona, przyby貫 w mi璠zyczasie od zachodu (grupa d瑿czy雟ka, III w. n.e.). Oko這 roku 450 n.e. cz窷 Rugi闚 wyw璠rowa豉 nad Dunaj, na p馧noc od prowincji Noricum. Konflikt z Odoakerem w 487 n.e. ko鎍zy si unicestwieniem tej cz窷ci plemienia. W p騧niejszym okresie na Rugii pojawia si s這wia雟kie plemi o nazwie Rujanie lub Ranie. Fakt ten 鈍iadczy o tym, 瞠 Rugiowie pozostali na Pomorzu doczekali przybycia plemion s這wia雟kich, kt鏎ym przekazali swoj nazw. Ostatnia mieszkanka Rugii w豉daj帷a j瞛ykiem Ran闚 zmar豉 w roku 1404.

Z teren闚 Danii lub p責. Szwecji wywodzi si kolejne interesuj帷e plemi, Herulowie (w豉軼iwie prawdopodobnie Erulowie), wyp璠zone stamt康 przez Du鎍zyk闚. Zachodnia jego cz窷 osiad豉 nad dolnym Renem i nie mia豉 zwi您ku z histori ziem zamieszka造ch obecnie przez S這wian, za to cz窷 wschodnia pod捫y豉 w 郵ad za Gotami i oko這 250 r. n.e. przesz豉 przez tereny „Odrowi郵a”, pod捫aj帷 w kierunku Morza Czarnego i Morza Azowskiego, gdzie znalaz豉 si ju w ka盥ym razie w 267 r. n.e. Przez 闚czesnych Herulowie byli opisywani jako lud bardzo silny i m篹ny, ale o prymitywnej kulturze, sk豉daj帷y ofiary z ludzi. Z plemienia Herul闚 pochodzi Odoaker, kt鏎y zdetronizowa ostatniego cesarza rzymskiego. Po wielu perypetiach Herulowie zajmuj帷y tereny mi璠zy dzisiejszym Brnem a Wiedniem i kontroluj帷y Bram Morawsk zostali rozbici przez Longobard闚 w 505 r. n.e. Cz窷 z nich osiad豉 w Dacji i rozp造n窸a si w masie zwyci瞛c闚, a cz窷 wr鏂i豉 do Skandynawii, przechodz帷 w 512 roku, wed逝g s堯w Prokopiusza, przez opustosza貫 tereny zachodniej Ma這polski i 奸御ka, na kt鏎ych pojawili si ju S這wianie. Przybysze zostali zapewne w豉dcami lokalnych plemion (por. nord. jarl i ang. earl) i mieli spory udzia w wytworzeniu si ekspansywnych obyczaj闚 Wiking闚.

W bli瞠j nieznanym momencie dziej闚 (lokowanym bardzo rozmaicie, nawet na prze這m II i I w. p.n.e.) Burgundowie, germa雟ka ludno嗆 zamieszkuj帷a wysp Bornholm (Burgundarholm), opu軼i豉 ojczyzn i wyl康owa豉 na wybrze簑 Ba速yku, by mo瞠 u uj軼ia Odry. By mo瞠 jaki jej od豉m znalaz si tak瞠 dalej na wsch鏚, na prawym brzegu Wis造, gdzie wed逝g Jordanesa zwyci瘰k wojn z nimi mia stoczy kr鏊 Gepid闚 Fastida. Oko這 roku 150 n.e. Burgundowie osiedlili si na terenach obecnej p責.-zach. Polski, a 郵adem ich osadnictwa jest kultura luboszycka na obszarze mi璠zy Nys ㄆ篡ck a Bobrem. W II po這wie III w. n.e. jej obszar obejmowa p責.-zach. cz窷 Wielkopolski, p軟. Dolny 奸御k, ㄆ篡ce, wschodnie cz窷ci Saksonii Anhaltu, po逝dniowe obszary Brandenburgii. Nieco p騧niej Burgundowie przenie郵i si na zach鏚, do obecnej Burgundii. Zostali tam podbici przez Frank闚 w 532 n.e., a nast瘼nie ulegli romanizacji.

W okresie pierwszych wiek闚 naszej ery na obszarze dzisiejszej Polski stwierdzono ponadto wyst瘼owanie niegerma雟kich i nies這wia雟kich kultur: zachodnioba速yjskiej na Mazurach i Suwalszczy幡ie, przypisywanej przodkom Prus闚 i Ja獞ing闚, a tak瞠 (w po這wie IV wieku) kultury (grupy) dobrodzie雟kiej na obszarze Wielkopolski i 奸御ka po Nys ㄆ篡ck. Kultur dobrodzie雟k, charakteryzuj帷 si specyficzn ceramik, wyst瘼owaniem 瞠laznych narz璠zi rolniczych, warsztat闚 tkackich, kr鏒kotrwa造mi osadami z 5–10 domostw, poch闚kiem cia這palnym, przypisuje si albo Wandalom, albo ludno軼i ala雟ko-sarmackiej uciekaj帷ej ze wschodu przed Hunami.


Pierwsza po這wa III w. n.e. Na mapie zaznaczono zasi璕 Cesarstwa Rzymskiego (niebieski), kultur przeworsk (zielony), grup d瑿czy雟k (r騜owy), kultur wielbarsk (czerwony), kultur zachodnioba速yck (鄴速y). 毒鏚這: Wikipedia.

Warto tu jednak zwr鏂i uwag, 瞠 obszar u篡wania danego j瞛yka nie musi r闚na si zasi璕owi danej kultury (materialnej) ani zasi璕owi ludu znanego pod okre郵on nazw plemienn. Dzi Belgowie czy Szwajcarzy wcale nie u篡waj jednego j瞛yka, a mimo to tworz jeden nar鏚. Austriacy m闚i po niemiecku, mimo to nie uwa瘸j si za Niemc闚. Do niedawna w r騜nych cz窷ciach Polski u篡wano bardzo r騜nych styl闚 architektonicznych, u篡wano te r騜nych materia堯w w budownictwie rodzinnym. Wnioskowanie oparte na analizie kultury materialnej spowodowa這by do陰czenie r騜nych cz窷ci naszego kraju do narod闚 o軼iennych. Mo磧iwe, 瞠 i w przesz這軼i r騜ne cz窷ci obszar闚 zamieszka造ch przez jedno plemi wykazywa造 r騜nice w zakresie kultury materialnej. Z faktu obecno軼i German闚 na ziemiach „Odrowi郵a” nie musi jeszcze wynika nieobecno嗆 S這wian. Argument ten, cho wymierzony przeciw autochtonistom, nie ma wi璚 a tak wielkiej warto軼i dowodowej. Niekt鏎e fakty (np. zast徙ienie germa雟kich Rugi闚 przez S這wia雟kich Rujan闚) musz jednak sk豉nia do refleksji i do przekonania, 瞠 S這wian poprzedza造 na terenie Polski inne ludy przed rokiem 500 n.e.

3. W okresie W璠r闚ki Lud闚 ziemie polskie uleg造 wyludnieniu

W okresie W璠r闚ki Lud闚 istniej帷a na naszych ziemiach kultura materialna uleg豉 znacznemu regresowi, a t皻ni帷e dot康 篡ciem osady wyludni造 si. Niekt鏎zy j瞛ykoznawcy uwa瘸j jednak ten fakt za wymys archeolog闚, argumentuj帷, 瞠 nazwy topograficzne w Polsce w wi瘯szo軼i nie s s這wia雟kie i S這wianie musieli si ich od kogo nauczy. Mo積a tu jednak u篡 kontrargumentu, 瞠 wyemigrowanie czy zdziesi徠kowanie ludno軼i nie oznacza jej ca趾owitego wyt瘼ienia. Ponadto wyludnienie i upadek kultury mo瞠, lecz nie musi oznacza zmian etnosu (w sensie biologicznym), a zw豉szcza nie musi oznacza zmiany j瞛yka. Niewielki minus dla autochtonist闚.

4. Og鏊ny poziom kultury materialnej na ziemiach polskich uleg znacznemu regresowi mi璠zy V a VI w. n.e.

Ludy zamieszkuj帷e obecne polskie ziemie w ko鎍u staro篡tno軼i wytwarza造 ceramik wysokiej jako軼i, tworzon przy u篡ciu ko豉 garncarskiego, wypalan w specjalnych piecach, zdobion w wymy郵ny spos鏏. Charakterystycznymi elementami stroju by造 elementy metalowe: fibule, sprz帷zki do pas闚. Z ch璚i te stroje przyozdabiano bransoletami i naszyjnikami. Skuteczn ork zapewnia這 okute w 瞠lazo rad這, a w wojnach u篡wano r騜nych typ闚 zbroi (w tym zbroi kolczej) i znakomitej broni, przede wszystkim mieczy. Ludno嗆 mieszka w osiedlach, niekt鏎ych ca趾iem sporej wielko軼i, istniej帷ych cz瘰to od dawna w jednym miejscu.

Tymczasem na pocz徠ku 鈔edniowiecza wszystkie te osi庵ni璚ia techniczne id w kompletne zapomnienie. Miejsce ceramiki toczonej zajmuj r璚znie lepione, liche i niezdobione naczynia, wypalane na odkrytych paleniskach, na kt鏎ych proste ornamenty pojawiaj si dopiero w VII wieku. Metalowe elementy i ozdoby stroj闚 znikaj zupe軟ie. 疾lazo u篡wane jest jedynie do wyrobu no篡, a miejsce rad豉 zajmuje socha – zaostrzony konar drzewa bez jakiegokolwiek okucia. Jedyn broni (co potwierdzaj tak瞠 opisy 闚czesnych kronikarzy) staj si kr鏒kie w堯cznie (zwane po prostu kijami), drewniane 逝ki i zatrute strza造, czasem jedynie u篡wane s tarcze. Nie jest tak瞠 u篡wany pancerz. Osiedla zak豉dane s praktycznie wy陰cznie w miejscach wcze郾iej niezasiedlonych, nie s te trwa貫. Prokopiusz pisze o S這wianach owych czas闚, 瞠 „mieszkaj w n璠znych chatach rozsiedleni z dala jedni od drugich, a przewa積ie ka盥y zmienia kilkakrotnie miejsce zamieszkania”. Potwierdzaj to dane archeologiczne, wskazuj帷e ponadto, 瞠 na pewnych przynajmniej obszarach istnia豉 przerwa w osadnictwie si璕aj帷a nawet dw鏂h pokole.

Pewne elementy tego niew徠pliwego regresu dadz si na si喚 wyt逝maczy faktem upadku Cesarstwa Rzymskiego i zwi您anym z tym kresem dostaw 瞠laza. Takie t逝maczenie jednak nie jest przekonuj帷e: przecie (o czym cz瘰to si zapomina) Imperium Romanum istnia這 nadal (ze stolic w Konstantynopolu), cho upad豉 jego cz窷 zachodnia. Poza tym k這poty ze zdobyciem 瞠laza i narz璠zi nie t逝macz w 瘸den spos鏏 rezygnacji z u篡cia ko豉 garncarskiego czy zwyczaju zdobienia ceramiki. Zmiana trybu 篡cia z osiad貫go na niemal p馧koczowniczy tak瞠 nie daje si wyt逝maczy racjonalnie inaczej jak wymian ludno軼i. Zwolennicy teorii autochtonicznych mog wi璚 jedynie pr鏏owa negowa odkrycia archeolog闚 i pos康za kronikarzy o wybuja陰 fantazj. Lecz czy takie opinie mo積a bezstronnie uzna za obiektywne? Czy pr鏏y przemilczania i przeinaczania fakt闚 mog by uznawane za argument w jakiejkolwiek dyskusji?

Poprzednia cz窷 Spis tre軼i Nast瘼na cz窷