Jeśli jesteś właścicielem tej strony, możesz wyłączyć reklamę poniżej zmieniając pakiet na PRO lub VIP w panelu naszego hostingu już od 4zł!


Artyku zosta opublikowany tak瞠 na witrynie eioba.
Wersja z 2008-06-03

Grzegorz Jagodzi雟ki

W poszukiwaniu praj瞛yka

J瞛yk si zmienia i to stwierdzenie nie jest chyba dla nikogo zbytnio szokuj帷e. Nasz j瞛yk polski zmieni si troch na przestrzeni ostatnich 10–15 lat, wch豉niaj帷 mas s堯w angielskiej proweniencji. Tym bardziej zmieni si na przestrzeni ostatnich stu lat, jeszcze bardziej przez ostatnie 4 stulecia. Badania zabytk闚 pi鄉iennictwa pokazuj, 瞠 j瞛yki s這wia雟kie by造 kiedy podobniejsze do siebie ni s dzisiaj. Pozwoli這 to sformu這wa hipotez, 瞠 wywodz si one od jednego wsp鏊nego praj瞛yka, zwanego pras這wia雟kim. Czy taki j瞛yk rzeczywi軼ie kiedykolwiek istnia? Czy uda si go zrekonstruowa? Postarajmy si najpierw odpowiedzie na to pytanie.

Metoda poszukiwa

Mo積a pr鏏owa odtwarza r騜ne elementy j瞛yka pras這wia雟kiego, stosunkowo naj豉twiej jednak odtworzy jest pras這wia雟kie wyrazy. W ka盥ym j瞛yku istniej dwa 廝鏚豉 s這wnictwa, kt鏎e najcz窷ciej jest przedmiotem bada pokrewie雟twa j瞛yk闚 i j瞛ykowej prehistorii. Spor cz窷 stanowi zazwyczaj zapo篡czenia, czyli wyrazy trafiaj帷e do danego j瞛yka z j瞛yk闚 obcych. Na przyk豉d do polszczyzny trafi造 ostatnio z angielskiego lizing (pisany w dalszym ci庵u leasing), diler (dealer), baner (banner) czy biling (billing), nieco starsze s d磨nsy, komputer, rewolwer, d瞠m, bud瞠t. 毒鏚豉mi wielu zapo篡cze by造 w przesz這軼i inne j瞛yki, jak:

W uproszczeniu dla konkretnego u篡tkownika jakiego j瞛yka rzeczywistym zapo篡czeniem jest s這wo obce, kt鏎e przyswaja sobie w ci庵u swojego doros貫go 篡cia. Natomiast s這wa, kt鏎ych uczy si w dzieci雟twie jako element j瞛yka ojczystego, najcz窷ciej od rodzic闚, traktuje jako s這wa odziedziczone. Zapo篡czenia przychodz jednak do j瞛yka w r騜nych okresach. Dlatego niekt鏎e s這wa, kt鏎e z punktu widzenia naszego u篡tkownika s odziedziczone, w rzeczywisto軼i badaczowi daj si zidentyfikowa jako zapo篡czenia. Mi璠zy innymi szereg s堯w z wy瞠j podanej listy wi瘯szo嗆 Polak闚 nigdy nie pos康za豉by o obce pochodzenie.

Og鏊na ilo嗆 wyraz闚 zapo篡czonych w danym j瞛yku jest imponuj帷a. 字edniowiecznym zapo篡czeniem jest np. wyraz ceg豉 (z sgn.), znacznie starsze s zapo篡czone od Got闚 lub od innych plemion germa雟kich og鏊nos這wia雟kie wielb陰d, chleb, mleko, cho pewni j瞛ykoznawcy niech皻nie chc w to uwierzy wbrew oczywistym faktom. Zauwa禦y, 瞠 najcz窷ciej zapo篡czenia to terminy techniczne, mo積a rzec specjalistyczne, zwi您ane z okre郵on dziedzin 篡cia. S這wa podstawowe, jak matka, woda, r瘯a, raczej nie s zapo篡czane. Rzadko kiedy przedmiotem zapo篡czenia bywaj czasowniki, zupe軟ie wyj徠kowo zaimki i inne cz窷ci mowy (ang. zaimek they jest w豉郾ie pochodzenia obcego, nordyckiego). Stosunkowo rzadko zapo篡czeniom podlegaj elementy s這wotw鏎cze, jeszcze rzadziej – fleksyjne. W j瞛yku polskim mamy jednak ca造 szereg zapo篡czonych sufiks闚, kt鏎e wykorzystano do tworzenia nowych wyraz闚, np. -unek w poca逝nek, -a w kolporta, reporta czy -ada w defilada. J瞛yk w璕ierski zapo篡czy natomiast z 豉ciny sufiks -and ~ -end, s逝膨cy do tworzenia imies這w闚 biernych czasu przysz貫go.

Je瞠li w og鏊e zapo篡cza si liczebniki, to cz窷ciej te oznaczaj帷e wy窺ze liczby. St康 podobie雟two liczebnik闚 鈍iadczy na og馧 o pokrewie雟twie j瞛yk闚. Niestety, zasady tej nie mo積a stosowa bezwzgl璠nie. Na przyk豉d w japo雟kim obok odziedziczonych hitotsu, futatsu, mittsu, yottsu… oznaczaj帷ych 1, 2, 3, 4, … istniej jednak ichi, ni, san, shi… pochodzenia chi雟kiego. Podobna sytuacja ma miejsce w korea雟kim. Gdyby odziedziczone terminy japo雟kie czy korea雟kie zanik造 w toku rozwoju j瞛yka, mogliby鄉y doj嗆 do b喚dnego wniosku, 瞠 j瞛yki te s bli瞠j spokrewnione. Taka sytuacja przydarzy豉 si zreszt naprawd badaczom j瞛yk闚 Dalekiego Wschodu. Ot騜 j瞛yki tajskie uwa瘸no d逝go za pokrewne chi雟kiemu i tybeta雟kiemu w豉郾ie na podstawie podobie雟twa liczebnik闚. Dzi specjali軼i s康z, 瞠 w rzeczywisto軼i j瞛yk闚 tych nie 陰czy bli窺ze pokrewie雟two, a podawane uprzednio przyk豉dy podobie雟tw wyraz闚 wynikaj ze starych zapo篡cze z chi雟kiego do tajskiego. Du瞠 ilo軼i zapo篡cze chi雟kich powodowa造 r闚nie niepewno嗆 badaczy co do pokrewie雟tw wietnamskiego. Dzi wiadomo, 瞠 jest to j瞛yk z rodziny austroazjatyckiej, kt鏎a przypuszczalnie nie jest spokrewniona z j瞛ykami chi雟ko-tybeta雟kimi.

W rozwa瘸niach nad pokrewie雟twem j瞛yk闚 najwa積iejsz rol odgrywaj wyrazy odziedziczone z praj瞛yka, a jak wida, wcale nieprosto ustali, kt鏎e to wyrazy. Niestety, wymaga to rozleg貫j wiedzy i do鈍iadczenia. Nie mo積a opiera si na przypadkowych podobie雟twach. Nawet setki podobnych s堯w nie musz 鈍iadczy o pokrewie雟twie, albowiem jeden j瞛yk m鏬 by dla drugiego 廝鏚貫m zapo篡cze lub oba mog造 zapo篡czy te wyrazy z jakiego wsp鏊nego 廝鏚豉. Nie wolno tak瞠 pope軟ia anachronizm闚. Przyk豉dowo, trudno por闚nywa sumeryjski, u篡wany 5–6 tysi璚y lat temu, i wsp馧czesny baskijski. Nie mo積a nawet por闚nywa sumeryjskiego ze starotybeta雟kim, bo cho oba j瞛yki znamy dzi jedynie z ocala造ch zapis闚, rozdzielaj je otch豉nie wiek闚.

Co gorsza, wyrazy podlegaj procesom j瞛ykowym zmieniaj帷ym je nie do poznania. Trudno uwierzy na przyk豉d w genetyczn 陰czno嗆 ormia雟kiego erku i polskiego dwa, a jednak wyrazy te mog by odziedziczone z tego samego pra廝鏚豉. Z drugiej strony zapewne nic nie 陰czy orm. erku i chi. èr (oba te wyrazy znacz ‘dwa’), natomiast genetycznie zwi您ane s chi. èr i jap. ni.

W rezultacie rekonstrukcja praj瞛yka to zadanie nadzwyczaj trudne, a rezultaty docieka – niepewne. Niemniej jednak wszelkie dociekania nad przesz這軼i j瞛yka bazowa powinny na takich w豉郾ie rekonstrukcjach, a nie tylko na analizie j瞛yk闚 篡wych. Okazuje si bowiem, 瞠 Ci, kt鏎zy rekonstrukcjom niedowierzaj, i tak tworz rekonstrukcje ukryte na sw鎩 w豉sny u篡tek. Do sprawy tej jeszcze wr鏂imy ni瞠j.

Por闚nuj帷 spokrewnione j瞛yki tworzymy co w rodzaju modelu praj瞛yka. Dla j瞛yk闚 roma雟kich (portugalski, hiszpa雟ki, francuski, w這ski, rumu雟ki i in.) praj瞛ykiem by豉 豉cina. Okazuje si jednak, 瞠 bardzo trudno by這by j zrekonstruowa tylko w oparciu o znajomo嗆 tych j瞛yk闚. Przypuszczamy jednak, 瞠 j瞛yki roma雟kie rozwin窸y si nie na bazie ksi捫kowej 豉ciny, ale j瞛yka m闚ionego, kt鏎y by znacznie bli窺zy naszego modelu. Mo瞠my wi璚 s康zi, 瞠 tak瞠 rzeczywisty j瞛yk pras這wia雟ki (czy jak niekt鏎zy wol, og鏊nos這wia雟ki) tak瞠 bardzo przypomina nasz rekonstrukcj.

A mo瞠 raczej w czasach prehistorycznych w og鏊e nie by這 j瞛yk闚 w dzisiejszym rozumieniu, ale jedynie zespo造 dialekt闚, p造nnie przechodz帷ych jeden w drugi? Wydaje si, 瞠 je瞠li nawet tak w豉郾ie by這, wypracowany metod por闚nawcz model jest szczeg鏊nie podobny do jednego z takich dialekt闚. Na przyk豉d, r騜nice istniej帷e dzi mi璠zy poszczeg鏊nymi j瞛ykami s這wia雟kimi nie s przecie odwieczne. Cofaj帷 si w czasie mo積a wi璚 doj嗆 do momentu, gdy r騜nic tych jeszcze nie by這, a wi璚 do jednego, wsp鏊nego dialektu, b璠帷ego punktem wyj軼ia dla wszystkich p騧niejszych j瞛yk闚 s這wia雟kich. Zapewne istnia造 ju wtedy i inne dialekty, ale z takich czy innych powod闚 zanik造, a co najwy瞠j poszczeg鏊ne s這wa z nich pochodz帷e prze篡造 w p騧niejszych j瞛ykach s這wia雟kich jako zapo篡czenia. Nasuwa si tu analogia z 豉cin. Przecie w epoce przedpi鄉iennej na P馧wyspie Apeni雟kim istnia這 mn鏀two dialekt闚 italskich, ale literacka 豉cina jest potomkiem tylko jednego z nich. Do j瞛yka klasycznego przedosta這 si jednak sporo s堯w z innych dialekt闚, np. rōbus ‘czerwony’, rūfus ‘rudy’ obok odziedziczonego ruber ‘czerwony’, podobnie zapo篡czone cavea ‘klatka, pieczara’ obok odziedziczonego fovea ‘jama’, dialektalnego pochodzenia s tak瞠 uterus ‘這no, macica’, uter ‘buk豉k’, columba ‘go陰b’, anser ‘g窷’, anas ‘kaczka’, scrōfa ‘maciora’ (dzi w s這wnictwie naukowym ‘dzik’), truncus ‘pie’ i wiele innych. Zupe軟ie podobnie mog這 by w przypadku j瞛yka og鏊nos這wia雟kiego.

J瞛yk praindoeuropejski

Regu豉 Raska

Okazuje si, 瞠 nie tylko j瞛yki s這wia雟kie 陰czy podobie雟two mog帷e 鈍iadczy o pokrewie雟twie. W polskim istniej bowiem wyrazy daj帷e si zestawi z niemieckimi, angielskimi, 豉ci雟kimi czy greckimi, kt鏎e nie wygl康aj na zapo篡czenia. Np. nawet laik zauwa篡, 瞠 pol. dwa, niem. zwei, zwo, ang. two, 豉c. duo, gr. dyo co 陰czy. Mo積a zatem spr鏏owa dokona rekonstrukcji j瞛yka-matki, z kt鏎ego rozwin窸y si j瞛yki s這wia雟kie, germa雟kie, roma雟kie, grecki i szereg innych. Przypuszcza si, 瞠 j瞛yk taki by u篡wany gdzie na terenach obecnej Ukrainy, by mo瞠 oko這 roku 3000 p.n.e. Nazwano go j瞛ykiem praindoeuropejskim lub po prostu indoeuropejskim (w skr鏂ie PIE lub IE).

Przy odleg這軼iach czasowych wynosz帷ych 5 tysi璚y lat nie zawsze mo磧iwa jest rekonstrukcja pe軟ych form wyrazowych. Najcz窷ciej udaje si zrekonstruowa jedynie poszczeg鏊ne rdzenie. Niezmiernie ciekawym zagadnieniem jest ju cho熲y pr鏏a rekonstrukcji systemu d德i瘯闚 j瞛yka praindoeuropejskiego, kt鏎ej musimy dokona chc帷 por闚nywa wyrazy z r騜nych j瞛yk闚. Podany przyk豉d liczebnika ‘dwa’ pokazuje bowiem, 瞠 poszczeg鏊ne d德i瘯i w j瞛ykach potomnych mog si r騜ni, a wi璚 ustalenie, jak s這wo to wygl康a這 w praj瞛yku, nie jest wcale automatyczne.

Zacznijmy od sp馧g這sek, kt鏎e 豉twiej podlegaj rekonstrukcjom. Pierwsze pr鏏y odtworzenia praindoeuropejskiego systemu sp馧g這sek pochodz opieraj si na badaniach j瞛yk闚 germa雟kich z pocz徠ku XIX wieku. Ju wtedy Du鎍zyk Rasmus Christian Rask zauwa篡, 瞠 poszczeg鏊ne g這ski ewoluuj podobnie w r騜nych wyrazach i w zwi您ku z tym sformu這wa regu造 germa雟kiej przesuwki sp馧g這skowej. Niemiec Jacob Ludwig Carl Grimm (mo瞠 bardziej znany jako wsp馧tw鏎ca zbioru ba郾i) zapo篡czy ide Raska (pope軟iaj帷 w豉軼iwie plagiat) i rozpropagowa j do tego stopnia, 瞠 jest dzi znana jako tzw. „prawo Grimma”. Poni瞠j przedstawiam (teoretyczne w szczeg馧ach) zestawienie odpowiadaj帷ych sobie sp馧g這sek w kilku j瞛ykach indoeuropejskich oraz rekonstrukcj ich postaci w j瞛yku praindoeuropejskim. Angielski najbardziej przypomina gocki, przy czym goc. þ odpowiada ang. th.

  tenues mediae aspiratae
niemiecki b d g pf z ch p t k
gocki f þ h p t k b d g
grecki p t k b d g ph th kh
豉ci雟ki p t k b d g f, b f, d h
polski p t k b d g b d g
sanskryt p t k b d g bh dh gh
PIE p t k b d g bh dh gh

Regu豉 Raska, gdy takie okre郵enie powinno nosi rzekome „prawo Grimma”, polega na stwierdzeniu odpowiednio軼i fonetycznych mi璠zy j瞛ykami germa雟kimi a innymi j瞛ykami indoeuropejskimi. Najbardziej rozpowszechniona rekonstrukcja sp馧g這sek praj瞛yka opiera si natomiast g堯wnie na danych z j瞛yk闚 indyjskich, kt鏎e mia造 zachowa stan odziedziczony z praj瞛yka bez wi瘯szych zmian.

Zmiany wt鏎ne, kentum i satəm

Z przedstawionej tabeli nie wynika bynajmniej automatycznie, 瞠 np. ka盥emu PIE *k (formy rekonstruowane zwyczajowo poprzedza si gwiazdk) odpowiada w polskim k, a w angielskim i gockim h. Ot騜 opr鏂z zmian systemowych, sprowadzaj帷ych si do przedstawionych wy瞠j odpowiednio軼i, zachodz r闚nie regularne zmiany wt鏎ne zale積e od s御iedztwa innych d德i瘯闚, miejsca akcentu itd. I tak, w j瞛ykach s這wia雟kich PIE *k przed pewnymi samog這skami ulega這 zmianie do (np. PIE *ke > PS *鋀), a w jeszcze innych warunkach rozwija這 si w c (np. PIE *koi > PS *c). Z kolei na miejscu oczekiwanego h w gockim znajdujemy w okre郵onych warunkach g, kt鏎e z kolei w angielskim mo瞠 podlega dalszym zmianom (daj帷 d德i瘯i zapisywane y lub gh, a wymawiane dzi bardzo r騜nie). Niestety, ta okoliczno嗆 czasem bardzo komplikuje prac j瞛ykowego rekonstruktora.

Bywa i tak, 瞠 jednemu d德i瘯owi rekonstruowanemu w danym j瞛yku odpowiadaj dwa r騜ne d德i瘯i w innym j瞛yku, przy czym nie udaje si okre郵i regu zmiany wt鏎nej. Ustalono na przyk豉d, 瞠 s這wia雟kim k, , c nie zawsze odpowiadaj goc. h, 豉c. i gr. k, istniej bowiem wyrazy, w kt鏎ych gockich odpowiednikach znajdziemy ƕ (w angielskim wh), w 豉cinie qu, a w grece p lub t, a czasem k wed逝g okre郵onej regu造. Poniewa nie uda這 si ustali zasady, wed逝g kt鏎ej s這wia雟kiemu k odpowiada這by raz gockie h, a innym razem ƕ, przyj皻o, 瞠 gocki odziedziczy r騜nic h – ƕ z praj瞛yka, natomiast w s這wia雟kim oba pierwotnie r騜ne d德i瘯i (rekonstruowane jako *k i *kʷ) zmiesza造 si ze sob.

Z kolei goc. h czy gr. i 豉c. k nie zawsze odpowiada s這wia雟kim k, czy c, gdy w niekt鏎ych wyrazach na jego miejscu odnajdujemy s. I zn闚 zasz豉 konieczno嗆 postulowania, 瞠 w praj瞛yku istnia造 dwa odr瑿ne d德i瘯i. Z d德i瘯u *k rozwin窸o si goc. h, grec, 豉c. i s這w. k, natomiast d德i瘯 *ḱ w gockim, 豉cinie i greckim zmiesza si z poprzednim, ale w s這wia雟kim rozwin掖 si w s. Ten ostatni przypadek wyst瘼uje np. w liczebniku oznaczaj帷ym ‘100’, kt鏎y zwr鏂i szczeg鏊n uwag badaczy. Wszystkie j瞛yki IE podzielono zatem na dwie grupy: identyfikuj帷e ze sob *ḱ i *k j瞛yki kentum (centum, wymawiane pierwotnie kentum, to ‘100’ po 豉cinie), oraz zachowuj帷e rozr騜nienie tych dw鏂h d德i瘯闚 j瞛yki satəm (tak brzmi ‘100’ w awestyjskim, j瞛yku ksi庵 liturgicznych staro篡tnej Persji).

Spo鈔鏚 3 pierwotnie odr瑿nych d德i瘯闚 *ḱ, *k i *kʷ, w j瞛ykach satəm zla造 si *k i *kʷ, natomiast w j瞛ykach kentum zla造 si *ḱ i *k. Cho wi璚 dzi 瘸den j瞛yk IE nie zachowa odr瑿no軼i tych 3 d德i瘯闚, mo瞠my je rekonstruowa dla praj瞛yka. Oczywi軼ie nie wiemy, czy taka rekonstrukcja jest prawid這wa, jest jednak prawdopodobna i tworzy model wygodniejszy w dalszych dociekaniach ni dane z poszczeg鏊nych znanych j瞛yk闚. Mo積a na przyk豉d pokusi si o pr鏏y por闚nywania j瞛yk闚 indoeuropejskich z innymi j瞛ykami i dociekania nad ewentualnym ich pokrewie雟twem. W tym celu jednak by這by trudno bra dane z poszczeg鏊nych j瞛yk闚 indoeuropejskich, znacznie lepiej pos逝giwa si gotowymi rekonstrukcjami. Zreszt nieprawda, 瞠 istnieje jakakolwiek inna metoda. Kto, kto np. usi逝je bezpo鈔ednio por闚nywa arabski z angielskim milcz帷o zak豉da, 瞠 w PIE istnia taki stan, jak dzi w angielskim, czyli te dokonuje pewnej rekonstrukcji. Gdyby uwzgl璠ni tak瞠 dane np. z polskiego i hebrajskiego, post徙i豚y znacznie s逝szniej. A jeszcze lepiej, gdyby wzi掖 pod uwag istniej帷e rekonstrukcje j瞛yka praindoeuropejskiego i prasemickiego (lub wr璚z prasemito-chamickiego czyli praafroazjatyckiego), gdy wtedy jego badania bazowa造by po鈔ednio na danych wielu j瞛yk闚 indoeuropejskich i wielu j瞛yk闚 semickich, a nie tylko dw鏂h wybranych.

Sp馧g這ski w PIE

W spos鏏 podobny do wy瞠j opisanego uda這 si zrekonstruowa 16 praindoeuropejskich sp馧g這sek w豉軼iwych. W鈔鏚 nich mamy jedn szczelinow *s i 15 zwartych, tworz帷ych 3 serie: mocne bezd德i璚zne (np. *t), s豉be d德i璚zne (np. *d) i s豉be d德i璚zne przydechowe (np. *dh), i 5 rz璠闚 wyr騜nionych z uwagi na miejsce artykulacji: labialne (np. *p), dentalne (np. *t), palatalne (np. *ḱ), welarne (np. *k) i welarne labializowane (np. *kʷ). Oto lista indoeuropejskich sp馧g這sek w豉軼iwych, kt鏎e uda這 si zrekonstruowa, wraz z przyk豉dami z j瞛yk闚, kt鏎e pos逝篡造 za podstaw rekonstrukcji.

PIE gr. 豉c. goc. skr. litew. scs. pol.
*p p p f, b p p p  
patḗr pater fadar pitr̥     (ojciec)
hpnos sopiō svefn (nord.) svapna sapnas sъnъ, sъpati spa
  putila   putra putytis pъta ptak
*t t t þ, d t t t  
p鏮tos pōns, pontis finþan panthān pintis (prus.) pǫtь p徠nik
tans tenuis þunnr (nord.) tanu t瞚as tьnъkъ cienki
  vertō wa甏þan vartati vartyti vratiti wr鏂i
*ḱ k k h, g s  
p鏎kos porcus farah (sgn.) purs (kurd.) par鈴s pras prosi
woĩkos vīcus weihs vi vie-pats vьsь wie
he-kat鏮 centum hund 軻ta 隘mtas sъto sto
*k k c h, g k, c k k, , c  
kr嶧s cruor hr嫫 (nord.) kraviṣ kraujas krъvь krew
  cūdō houw- (sgn.)   kauti kovati ku
kēl嫳 cālidus   kāla   kalъ ka
*kʷ p, t, k qu, c hʷ, gʷ k, c k k, , c  
p鏊os colō, colus hvel (nord.) carati kelan (prus.) kolo ko這
t疄, t quod, quid hʷas kad, cid kas kъto, ьto kto, co
hepomai sequor sa璫ʷan sacate sekti sokъ osaczy

PIE gr. 豉c. goc. skr. litew. scs. pol.
*b b b p b b b  
  lābor slēpan   slobti slabъ s豉by
beltōn dē-bilis pall (fryz.) bala   bolьjь Boleslaw
  Abella apel   obuolas ablъko jab趾o
*d d d t d d d  
hdōr unda watō udan vanduo voda woda
woĩda vīdī wait veda waidi- (prus.) v駤 wiedzie
d幧a decem ta璫un da軻 de隘mt des皻ь dziesi耩
g g k j z  
gignṓskō co-gnōscō kann jānāti 養noti znati zna
g鏔phos         zǫbъ z帳
  grānum karn jīrṇa ìrnis zrьno ziarno
*g g g k g, j g g, , ʒ  
g廨anos grūs kranuh (sgn.)   gervė 頡ravь 簑raw
st嶲ō tegō þekja (nord.) sthagayati stogas ostegъ st鏬
ph墔ō (‘jem’)     bhaga   bogъ b鏬
*gʷ b, d, g gu, v q g, j g g, , ʒ  
b甐s vīvus qius jīva gyvas 養vъ 篡wy
ba璯ō veniō qiman gamati     (i嗆)
adēn inguen ǫkkuenn (nord.)       (obrz瘯)

PIE gr. 豉c. goc. skr. litew. scs. pol.
*bh ph f, b b bh b b  
ph廨ō ferō       berǫ bior
neph幨ē nebula       nebo niebo
             
*dh th f, d, b d dh d d  
thȳm鏀 fūmus       dymъ dym
             
             
*ǵh kh h, g g h z  
kheĩma hiems       zima zima
le璭hō lingō       lizati liza
             
*gh kh h, g g gh, h g g, , ʒ  
om璭hlē         mьgla mg豉
  hostis       gostь go嗆
             
*gʷh ph, th, kh f, v, gu gw, w gh, h g g, , ʒ  
             
             
             

PIE gr. 豉c. goc. skr. litew. scs. pol.
*s s, h, – s, r, – s s, ṣ s, s, x, , z  
             
             
bdō pēdō fisten (niem.)   bezdu *pьzd鮅i b寮zi

Niekiedy odpowiednio軼i sp馧g這sek s niezgodne z powy窺z tabel, i na ich podstawie nie mo積a zrekonstruowa formy PIE, np:

Niekiedy problem udaje si rozwi您a, identyfikuj帷 niepasuj帷 form jako zapo篡czenie. Na przyk豉d 豉c. bōs zosta這 zapo篡czone z osko-umbryjskiego, dlatego pojawia si w nim b- zamiast oczekiwanego v-. Czasem jednak trzeba przyj望, 瞠 nietypowy rozw鎩 nast徙i z nieznanych powod闚. Wi璚ej przyk豉d闚 takiego nieregularnego rozwoju om闚iono w osobnym artykule.