Jeśli jesteś właścicielem tej strony, możesz wyłączyć reklamę poniżej zmieniając pakiet na PRO lub VIP w panelu naszego hostingu już od 4zł!


Wersja z 2007-07-29

English versionWersja dwujęzycznaBilanguage version


Grzegorz Jagodziński

Języki łużyckie

Powstanie tej strony umożliwiła Sonja Wölke, która zarówno służyła mi informacjami na temat języków łużyckich, jak i zechciała udostępnić mi skany materiałów z podręcznika języka dolnołużyckiego:

który można nabyć tutaj. Z podręcznika tego pochodz± zamieszczone poniżej przykłady.


Język dolnołużycki – dolnoserbski

Alfabet dolnołużycki

A B C Č Ć D E Ě F
a bej cej čet ćej dej ej ět ef
 
G H I J K Ł L M  
gej ha i jot ka el em  
 
N Ń O (Ó) P R Ŕ S ©
en ejn o pej er ejŕ es
 
¦ T U W Y Z ® ¬  
¶ej tej u wej y zet ľet Ľej  

Uwagi:

Zasady wymowy

Przykłady

W języku dolnołużyckim występuje twarda i miękka wymowa spółgłosek. Wymowa miękka spółgłosek b, m, p, r obowi±zuje przed i, j, ě. bi¶, bibuą, biblija, běły, bědny, zaběgnu¶, bjachaŕ, njebjo, sebje, mica, miły, mimo, měch, měso, měri¶, mjena¶, smjer¶, mjasec, łamjo, drěmju, rigota¶, rica¶, burik, rěd, rědny, krě, rjagota¶, rje¶az, mórjo, Ľerjo se, wórju
Poza tym występuje wymowa twarda. Twarde r wymawiane jest jako językowe [r] lub języczkowe [ʀ]. baba, baran, bedło, bubon, byk, beton, słaby, Błota, zbada¶, broľnja, mama, maza¶, mech, meąk, mokąy, mucha, mucny, mysli¶, zmysł, sam, bom, rada, wěra, rozym, ruka, ryba, rora, murka, nerka, měr, cukor, zrani¶, Bramborska
Spółgłoski f, g, k, l pozostaj± miękkie przed i, j, ě, e. figa, fidle, filowa¶, telegrafěrowa¶, felowa¶, fejfa, na reliefje, p¶i ąefje, fjord, ginu¶, giľla, nogi, rogi, agěrowa¶, gerc, gelń, nage, gjarnc, gjarsć, gjaga¶, kisały, kiwa¶, měki, ąokěrowa¶, blokěrowa¶, keluch, słodke, kjarl, kjarchob, lipa, list, Lipsk, lini¶, lěgwo, lěwy, lěta¶, lěpąy, leluja, leja, lenu¶, lemjaz
Przykłady na wymowę tward±. faraŕ, fora, futrowa¶, fyąta¶, flaąa, fromny, fryjny, girafa, telefon, relief, gano, gasa, Gogolow, guska, gusor, gyľa¶, gluka, głodny, groni¶, gna¶, glicka, kaza¶, kamuąk, kokot, skoka¶, kusack, dobytk, kk, krowa, knakota¶, zamknu¶, lampa, lan, laľa¶, lod, lom, balo, lud, luby, kowalnja, wugel, lylowy, lymjel
Litera h jest niema (nie oznacza żadnego dĽwięku) przed u, o, rzadziej przed a, y, nigdy przed e. how, holi¶, Hochoza, hupa, hupac, Hus, hama¶, hapa, Haľow, hy¶, hytąka, hynĽi
Litera h przed e oznacza bezdĽwięczne słabe [ʰ]. hela, heblik, hendryąki
Taka sama wymowa może wyst±pić i w innych wyrazach. hama¶, hapa, Haľow, hy¶, hytąka, hynĽi, how, Hus
Litery c, č, d, dz, dľ, s, ą, t, tą, z, ľ oznaczaj± tylko spółgłoski twarde; polskiemu cz odpowiada często dolnołużyckie c. caka¶, Cazow, cesa¶, cowa¶, Fryco, cu¶, rucka, noc, wěc, cło
Litery č, tą wymawiane s± tak samo, jak polskie cz ( pojawia się tam, gdzie w polskim jest tr), podobnie dľ, ą, ľ wymawiane s± jak polskie dż, sz, ż. čaj, čajnik, česki, čeąćina, rědnučki, měkučki, małučko, laľčej, ¶ěľčejąy, awa, ada¶, ocha, ubi¶, narl, wuoba, hyka, kmóa, bra, wě, Pětą, ąantk, ąery, ąorca, ąuflity, ąyja, ąkóda, ątapi¶, ąmara, luąt, póąk, ptaąk, bibuą, ruą, suą
Litery ć, dĽ, ¶, Ľ s± wymawiane podobnie jak w polskim, ponadto ma tak± sam± wymowę, jak ć. sćena, sćina, ąćita¶, ąćuwa¶, lubosć, zawěsće, puąći¶, Ľowćo, lězć, dosć, błyąć, t¶asa¶, apa¶, eńt¶li¶, e¶i, i, ikota¶, o, uko, ěsć, braik, bao, nut¶, ¶amny, ěsto, ele, icho, opło, w lěu, ma, pa, zna, ma, sně, bra
DĽwięk odpowiada polskiemu ć; ale ć pozostaje po spółgłosce, st±d wymiany. icho – sćicha, ele – sćelna
Poł±czenia dz, dľ, dĽ oznaczaj± dĽwięki wymawiane [ʒ, ǯ, ʒ́], czyli jak polskie dz, dż, dĽ. łdza [ʒa], w mězdze, na rozdze, ła [ǯa], ło, ra¶, ryny, ungel, unka, amila, rozěli¶, zarâ¶, zěli¶, rozěra, na gryze, droľeje, Drjeľany
Ch oznacza dwa różne dĽwięki, podobnie jak w języku niemieckim. Najczę¶ciej występuje wymowa [χ]. Ch kończ±ce sylabę po i, j, ě czytane jest [ç]; taka wymowa obowi±zuje też w końcówkach aorystu -ech, -echu. W zapożyczeniach ch czytane jest na ogół tak, jak w ich niemieckich odpowiednikach. [χ]: chacha¶, chamny, chopi¶, chudy, chyta¶, chmuri¶, mech, dych, brjuch, pcha
[ç]: nicht, mnich, zapalich, něcht, měch, grěch, ruprajcht, ąlajchtny, le¶ech
Litera e oznacza 4, a nawet 5 dĽwięków:  
— [æ] między 2 spółgłoskami twardymi (wymowa szersza niż w polskim); reľ, ľeden, weto, dep, cepy, terpik, seno, deno, mech, knecht, zdechnu¶
— otwarte [ɛ] podobne do polskiego między dwiema spółgłoskami, z których jedna jest miękka, a druga twarda, albo po miękkiej spółgłosce na końcu wyrazu; derje, mjena¶, wobjed, ąeri¶, semje, zele, pyrje, Ľe, njeąyk, wjedro, pjerje
— półprzymknięte [e] przed j w sylabie zamkniętej oraz w wyrazie zemja i pochodnych, obocznie także przed j w sylabie otwartej; crjej, dej, mej, smej, sejĽe¶, cejĽi¶, p¶ej¶, nejjasnjej, zemja, zemski, zemjan, reja [rɛja] ~ [reja]
— przymknięte [ë] pomiędzy spółgłoskami miękkimi; jeleń, rjemjeń, mjeńąy, pjenjeze, młoĽeńc, paprjeńc, pjepjeŕ, njerěch, njewjesta
— zredukowane [ə] w sylabie nieakcentowanej w szybkiej mowie (wymowa taka nie jest uważana za poprawn±). motorske, t¶ěsate, sněgowanje, sudobje, telikerake, wětąowate, literatura
Litera ě oznacza:  
— w sylabie akcentowanej (pierwszej) silnie przymknięte [ě], samogłoskę półwysok±, po¶redni± między e a i, wymawian± z lekko odci±gniętymi wargami; něga, lěwy, rědny, měki, jěza, sćěna, ¶ěgnu¶, st¶ěli¶, Ľěła¶, pěsk, wěza¶, Ľěk
— w wyrazach złożonych i po przedrostkach zamiast [ě] w szybkiej mowie i dialektach pojawia się [ɛ]; naběły, sněgběły, naběg, ľywjenjoběg, narěcny, wěcejrěcny
— półprzymknięte długie [e] przed j; měj!, rozměj!, mrěju, natrěj!, njezaprěj!, trějałko, pjerjedrějarnica, plějański
— w kilku wyrazach dawne ě przeszło w i, co znalazło odbicie w ortografii. Ľi¶i, spiwa¶, gniwa¶, Ľinsa, nimski, Ľi¶elc, Ľi¶elina
Litera j oznacza:  
— spółgłoskę [j] ([i̯]) w nagłosie, po samogłosce i między samogłoskami; jabłuko, jeleń, jeba¶, jěsno, jěza, jo, jopka, jucha, juskaju, Juroju, sajĽa¶, zajtąa, najsy, sejm, dejm, złoĽej, gnoj, doj¶, domoj, bujka, dłujki, rozuj, ryjny, fryjny, myjnica, měj!, rozgrěj se!, njezatrěj, jajo, daju, stoje
— grupa ij jest wymawiana jako długie [i:]; pij!, gymnazij, kij
— palatalizację poprzedzaj±cej spółgłoski n, r, m, w przed samogłosk± inn± niż i, ě; njamam, njerěch, njok, na nju, murja, derje, wrjos, z twarju, mjasec, mjod, łamju, wjacor, wjedro, na cerwju
— palatalizację poprzedzaj±cej spółgłoski b, p, d, g, k oraz słaby element [j] przed samogłosk±. bjaka¶, bjeru, njebjo, rubju, pjas, pjerje, dłypjo, sypju, gjaga¶, gjardy, kjarchob, kjarcma, kjarliľ
Litera ł oznacza, podobnie jak w języku polskim, dwuwargow± spółgłoskę [w] ([u̯]). kał, wałma, pałka, zgełko, spjełko, p¶iąeł, běłk, měłki, grěł, piłka, st¶iłka, kupił, doł, połny, ľołty, ¶ěgnuł, rubnuł, stanuł, ľyłka, tył, zabył, łapi¶, łacny, łama¶, kisałe, ¶opłe, łopata, łoni, łyka¶, gniły, słowo, tła, tłocy¶
Przed spółgłosk± w nagłosie i po spółgłosce w wygłosie ł jest nieme. łľyca, łľycka, łdza, łdľa, sekł, pjakł, kwitł, p¶edł, mjatł, rosł
Litera n oznacza:  
— twarde [n] w większo¶ci pozycji; nana, naą, ned, knecht, nos, noga, nuza, nuľli¶, nykata, Nysa, snaĽ, znowa, lan
— miękkie [n′] przed i, j, ě; niski, nic, nichten, něchten, něco, něga, njamam, donjasć, pjenjeze, njok, na nju
— [ŋ] przed k, g. kanka, wanka, bengel, denko, wingel, ąpingel, zagonk, ąkobrjonk, tunk, kunkac
Litera ń oznacza:  
— miękkie [n′]; mań, dań, seń se!, Ľeń, kamjeń, pěseń, toń, dłoń, tuń, suń!, gropyń, kazń, p¶ijazń
— miękkie [ŋ′] przed k, g. ¶ańki, sańki, bańka, pjeńk, zachopjeńk, brjeńka¶, Ľeńk, pěseńka, zeleńk, grjebjeńk
Litera o oznacza:  
— otwarte [ɔ]; togodla, kokot, torta, kosty, som, blido, słoma, złoto, teliko, dno, mloko, seno
— przymknięte [o] przed ł, w. row, schow, how, Wětoąow, rowny, ąołta, ľołty, połny, doł, połtera, stoł, sowa, znowa, w rowje, schowa¶, toboła, koło, wokoło, do doła, stoły
Literę ó wprowadzono uchwał± Dolnołużyckiego Komitetu Językowego w 1995 roku jako fakultatywny, pomocniczy znak ortograficzny w materiałach do nauki. Litera ó oznacza dĽwięk wymawiany wci±ż jeszcze jako przymknięte [ó], jednak dzi¶ najczę¶ciej jako:  
— [ɛ] lub [y] (jak polskie e lub y); sobóta, komóra, sromóta, somót, skobódny, pomóc, góla, móli¶, zamóli¶, dozamóli¶, chóry, póchóry, zbórk, do zbórka, pó góli, wó bratąa, pósec, póběli¶, wó¶eli¶ se
— [e] przed j; wójna, wójca, wójnik, gójc, chójca, chójna, mój, swój, pójĽ!
— [e] lub [ɛ] w sylabie otwartej. bója¶ se, wójowa¶, wójo, mójogodla, swójorazny
Litera ŕ oznacza miękkie [r′] keŕ, Ľěła¶eŕ, pjepjeŕ, pjakaŕ, talaŕ, grajaŕ, twaŕ, ąyŕ, twóŕ, spaŕ, měŕ!, bjeŕ¶o!, wěŕmy!
Litera w oznacza:  
— dwuwargowe [w] ([u̯]) po samogłosce w sylabie zamkniętej (tu w = ł); sławny, dawno, pąawda, cewka, wusew, zewąym, glěwki, slěwka, wobotrěwko, k¶iwda, piwnica, Ľiwny, row, Wětoąow, rownina, ľywnosć, zeąywk, p¶ikąyw
— dwuwargowe [w] ([u̯]) przed a, e, ó, y; wari¶, waľy¶, barwa, wence, weto, weą, wóda, wócy, zawónoĽe¶, wy, wyrka¶
— dwuwargowe [w] ([u̯]) w wyrazach obcego pochodzenia; wokable [u̯ɔkablɛ], wokatiw, wulkan, wulkaniz(ěr)owa¶, wulfenit
— dwuwargow± zmiękczon± spółgłoskę [w′] ([u̯′]) przed i, ě, j; wina, wiĽe¶, w cerkwi, wěĽe¶, wěra, dwě, wjedro, strowje, wjacor, p¶i cerwju
— słabe [ʰ] lub brak dĽwięku przed u, o na pocz±tku wyrazu lub po przedrostku; wucho, wuchac, wutąoba, wucy¶, wuspěch, wusta, wugel, wużi¶, woko, wogeń, wobej, woběg, wobgranicowa¶, wokno, wochlica, wótwucy¶, zwucowa¶, wuwucowa¶, wobwuski, wótwobala¶, zwobleka¶
— brak dĽwięku na pocz±tku wyrazu przed spółgłosk±. wlac, wliw, wrjaska¶, wrobel, wrota, wąak, wąykno, wze¶, włos, wąaty, wzda¶

Pozostałe litery (a, i, u, y) wymawiane s± jak w polskim.

Akcent pada na pierwsz± sylabę.


Język górnołużycki – hornjoserbski

Alfabet górnołużycki

A B C Č Ć D E Ě
a bej cej čej ćet dej dĽej e ět
 
F G H CH I J K Ł L
ef gej ha cha i jot ka el
 
M N Ń O Ó P (Q) R Ř
em en ejn o ót pej ku er erą
 
S © T U W (X) Y Z ®
es tej u wej iks y zet ľet

Uwaga: przedstawiono tu now± propozycję; dotychczas obowi±zywał następuj±cy porz±dek (zob. np. tutaj):
a, b, c, č, d, dĽ, e, ě, f, g, h, ch, i, j, k, ł, l, m, n, ń, o, ó, p, [q], r, ř, s, ą, t, ć, u, [v], w, [x], y, z, ľ.


Linki łużyckie

Uwaga: tutaj znajdziesz szereg linków do stron o językach łużyckich.