Jeśli jesteś właścicielem tej strony, możesz wyłączyć reklamę poniżej zmieniając pakiet na PRO lub VIP w panelu naszego hostingu już od 4zł!


Wersja z 2012-08-21


Grzegorz Jagodzi雟ki

A速ajska rodzina j瞛ykowa

Spis tre軼i

Wst瘼

Niniejszy artyku przedstawia zarys etymologii a速ajskiej rodziny j瞛ykowej ze szczeg鏊nym uwzgl璠nieniem j瞛yk闚 turkijskich. Rodzina a速ajska obejmuje 5 podrodzin j瞛ykowych: turkijsk, mongolsk, mand簑rsk (mand簑-tungusk), korea雟k i japo雟k1. Prace etymolog闚 (g堯wnie rosyjskich) dokonane w ostatnich latach dowodz niezbicie, 瞠 przynale積o嗆 瘸dnej z tych podrodzin nie mo瞠 by obecnie kwestionowana, a dawniej wysuwane sugestie o izolowanym charakterze j瞛yka japo雟kiego czy korea雟kiego nale篡 uzna za zamkni皻y rozdzia historii nauki.

W鈔鏚 j瞛yk闚 turkijskich grup odr瑿n wydaj si j瞛yki bu貪arskie (oguryjskie), do kt鏎ych spo鈔鏚 j瞛yk闚 wsp馧czesnych zaliczamy tylko j瞛yk czuwaski, natomiast z wymar造ch tak瞠 protobu貪arski, chazarski i by mo瞠 hu雟ki. Pozosta貫 j瞛yki turkijskie dzieli si w zale積o軼i od pewnych kryteri闚 na oguzyjskie, kipczackie i kar逝ckie, a w zale積o軼i od innych kryteri闚 na zachodnie i wschodnie (niekt鏎zy grup oguryjsk zaliczaj tak瞠 do j瞛yk闚 zachodnich). Kombinacja obu tych podzia堯w prowadzi do wyr騜nienia 5 grup:

Bardziej szczeg馧owy podzia j瞛yk闚 turkijskich i wi璚ej przyk豉d闚 przedstawiono w innym miejscu.

W鈔鏚 j瞛yk闚 mongolskich wyr騜nia si przede wszystkim j瞛yk pramongolski (staromongolski)2, b璠帷y przodkiem klasycznego mongolskiego j瞛yka pisanego i j瞛yka 鈔edniomongolskiego, jak te j瞛yk闚 wsp馧czesnych, w tym cha販haskiego (u篡wanego w Mongolii), buriackiego, ka軛uckiego3, dahurskiego (dagurskiego, daurskiego)4 i in. Do j瞛yk闚 mand簑rskich (mand簑-tunguskich, tunguso-mand簑rskich) poza mand簑rskim pisanym i m闚ionym zalicza si ewenkijski, ewe雟ki, negidalski, ulczyjski, orocki, oroczy雟ki, nanajski, udygejski i in. Podrodzina korea雟ka obejmuje tylko jeden j瞛yk korea雟ki, znany tak瞠 w znacznie bardziej archaicznej formie z tekst闚 鈔edniokorea雟kich. Wreszcie podrodzina japo雟ka obejmuje, opr鏂z standardowego j瞛yka japo雟kiego, zbli穎ne j瞛yki z wyspy Riukiu, a tak瞠 wymar貫 j瞛yki 鈔edniojapo雟ki i starojapo雟ki. Do podrodziny tej zbli瘸 si j瞛yk dawnego pa雟twa Koguryŏ w Korei5.

Pokrewie雟two mi璠zy pi璚ioma wymienionymi podrodzinami jest nieco bardziej lu幡e ni mi璠zy j瞛ykami indoeuropejskimi. Obecnie zak豉da si, 瞠 j瞛yk praa速ajski (PA), b璠帷y ich przodkiem, wyodr瑿ni si i by u篡wany w VI tysi帷leciu p.n.e. Za j瞛yki najbli窺ze rodzinie a速ajskiej uwa瘸 si dzi j瞛yki eskimo-aleuckie, niwchijski (giliacki), czukocko-kamczadalskie oraz jukagirski (obejmowane wsp鏊n nazw paleosyberyjskich). Nieco bardziej odleg貫 s zwi您ki z j瞛ykami drawidyjskimi i uralskimi, a nast瘼nie indoeuropejskimi i wreszcie kartwelskimi. Wszystkie wymienione rodziny j瞛ykowe nazywa si eurazjatyckimi lub nostratyckimi (w w篹szym znaczeniu).

Poni窺ze przyk豉dy przedstawiaj obraz rozwoju fonetycznego j瞛yk闚 a速ajskich, a w pewnym zakresie tak瞠 zr騜nicowanie ich s這wnictwa. Bazuj g堯wnie na projekcie Wie瘸 Babel, cho uwzgl璠niono tak瞠 inne 廝鏚豉.


Uwagi o pisowni i wymowie

Poni瞠j zastosowano oryginaln pisowni opart na alfabecie 豉ci雟kim, poza tym zastosowano transliteracj. Obja郾ienia niekt鏎ych symboli:

W wielu j瞛ykach a速ajskich obowi您uje harmonia wokaliczna (w wyrazie mog wyst瘼owa albo samog這ski przednie, albo tylne, czasem harmonia dotyczy tak瞠 zaokr庵lenia), a sp馧g這ski maj wymow zr騜nicowan w zale積o軼i od s御iaduj帷ych samog這sek. Na przyk豉d tureckie k oznacza mo瞠 b康 sp馧g這sk postwelarn lub uwularn [q] (w wyrazach z wokalizmem tylnym), b康 prewelarn („mi瘯kie k”) w wyrazach z wokalizmem przednim. Pisownia staroturecka odr騜nia豉 mi瘯kie i twarde (palatalizowane i welaryzowane) warianty sp馧g這sek osobnymi literami.

W j瞛yku tureckim sp馧g這ski zwarte trac d德i璚zno嗆 na ko鎍u wyrazu, co oddaje pisownia. D德i璚zne sp馧g這ski ko鎍owe przywracane s jednak w odmianie, st康 dla etymologa przydatny jest zapis w rodzaju tur. ot (od-) ‘ogie’, informuj帷y o postaci wyrazu w formie z sufiksami.


Sp馧g這ski zwarte i zwarto-szczelinowe

Sp馧g這ski szczelinowe

Czuwaskie nag這sowe - odpowiada tureckiemu y [j], kt鏎e jest r騜nego pochodzenia, np.:

Szczelinowa ğ zanika w czuwaskim:

Sp馧g這ski p造nne i nosowe oraz p馧samog這ski

Sp馧g這ska rozwija si wsz璠zie jak r, ale w j瞛ykach turkijskich poza grup bu貪arsk daje z, np.:

Jako p造nn opisuje si cz瘰to tak瞠 sp馧g這sk v, niezale積ie od jej rzeczywistej wymowy.

W czuwaskim v- rozwija si jako proteza przed samog這skami zaokr庵lonymi:

Samog這ski

Inne:

Linki

Wykaz literatury drukowanej mo積a znale潭 tutaj.



Przypisy

1. Autor uprasza wszelkie osoby pragn帷e odnie嗆 si do twierdze zawartych w artykule, aby przed skontaktowaniem si zechcia造 zapozna si z literatur podan w dziale Linki. Informuje te wszystkich Czytelnik闚, 瞠 przestawiony tu pogl康 o przynale積o軼i j瞛yk闚 korea雟kiego i japo雟kiego do a速ajskiej rodziny j瞛ykowej nie wzbudza dzi ju 瘸dnych kontrowersji w g堯wnym nurcie nauki, wszed tak瞠 do podr璚znik闚 i encyklopedii. Niestety, w Polsce wielu zainteresowanych tematem nie zd捫y這 jeszcze zapozna si z zawarto軼i prac opublikowanych ju niemal 獞ier wieku temu, i dlatego wydaje im si, 瞠 wok馧 problemu a速ajskiego istniej wci捫 jakiekolwiek kontrowersje. Z tego samego powodu wci捫 jeszcze pisze si, 瞠 do j瞛yk闚 a速ajskich nale膨 tylko turkijskie, mongolskie i tunguskie, albo nawet kwestionuje si w og鏊e istnienie genetycznych zwi您k闚 tych j瞛yk闚, traktuj帷 je jako lig j瞛ykow. Jednym z cel闚 tego artyku逝 jest w豉郾ie poinformowanie, 瞠 takie pogl康y s dzi anachroniczne, a nawet wsteczne, i nie maj zwi您ku z g堯wnym nurtem nauki.

2. Staromongolski jest w豉軼iwie wy陰cznie j瞛ykiem rekonstruowanym. Zachowa造 si jedynie zapisy w tzw. j瞛yku mongolskim pisanym, oraz p騧niejsze, w j瞛yku okre郵anym cz瘰to jako 鈔edniomongolski. W odr騜nieniu od innych grup j瞛ykowych, j瞛yki mongolskie s sobie stosunkowo bliskie, co czyni rekonstrukcj j瞛yka staromongolskiego bardziej prawdopodobn ni np. praindoeuropejskiego czy nawet pras這wia雟kiego.

3. Nale篡 zaznaczy, 瞠 podane przyk豉dy (kt鏎ych lista nie jest kompletna) obejmuj etnolekty nie zawsze rozpatrywane jako odr瑿ne j瞛yki. I tak, cz瘰to m闚i si o dialekcie cha販haskim wsp馧czesnego j瞛yka mongolskiego (kt鏎ego nazwa jest myl帷a, skoro za mongolski uwa瘸my ka盥y j瞛yk z omawianej grupy), a j瞛yk ka軛ucki traktuje jako jedn z form j瞛yka ojrackiego. Istniej jednak szeroko znane publikacje (np. opracowanie The Mongolic Languages, red. Juha Janhunen, wyd. Routledge), w kt鏎ych wymienione etnolekty maj status j瞛yk闚, i za nimi w豉郾ie pod捫a tutaj autor.

4. Z nie do ko鎍a jasnych powod闚, j瞛yk tradycyjnie (np. przez Milewskiego) zwany dahurskim nosi dzi na og馧 nazw j瞛yk dagurski lub rzadziej j瞛yk daurski. Wci捫 jednak funkcjonuje przymiotnik dahurski na przyk豉d na oznaczenie gatunku modrzewia, Larix gmelinii. Zdaniem autora tego artyku逝, nie ma potrzeby zmienia tradycyjnej nazwy j瞛yka tylko po to, by upodobni go do terminu u篡wanego w j瞛yku angielskim, skoro i tak w innych kontekstach u篡wamy formy dahurski.

5. Nie jest absolutnie prawd, 瞠 j瞛yk kr鏊estwa Koguryŏ (od nazwy tej pochodzi s這wo Korea) jest zupe軟ie nieznany, cho stopie jego poznania jest fragmentaryczny. O jego zwi您kach z j瞛ykiem japo雟kim pisze ostatnio w kilku pracach Beckwith, zob. angielska Wikipedia.