Jeśli jesteś właścicielem tej strony, możesz wyłączyć reklamę poniżej zmieniając pakiet na PRO lub VIP w panelu naszego hostingu już od 4zł! Do you want to support owner of this site? Click here and donate to his account some amount, he will be able to use it to pay for any of our services, including removing this ad.


Artykuł został opublikowany także na witrynie eioba.
Wersja z 2015-06-02

Grzegorz Jagodziński

Ekspansja ludów turkijskich

Spis treści

Klasyfikacja języków turkijskich

  Zachodniohuńskie Wschodniohuńskie  
bułgarskie
(oguryjskie)
†(proto)bułgarski
†chazarski
czuwaski
   
oguzyjskie1 †Peczenegowie
†Uzowie
Gagauzi
Gagauzi bałkańscy
----
†Seldżucy
Turcy
Azerowie
Azerowie irańscy
Ajnallusi
Karapapasi
Afszarowie
Szachseweni
Baharlusi
Mokaddamowie
Nafarowie
Piszagcziowie
Kadżarowie
Karagozlusi
Kaszkajowie
Salczucy
Chaladżowie
Sonkorzy
Chorasanie
----
Turkmeni
Truchmeni
----
Turcy krymscy
----
Salarowie
†Tujue
†Ujgurowie
Tofalarzy
Tuwińczycy
----
Chakasi
Kamasyńczycy
Tatarzy czułymscy
Szorowie
Jugurowie
Teleuci
----
Jakuci
Dołganie
ujgursko-oguzyjskie2
kipczackie3 †Kipczacy
Tatarzy
Baszkirzy
----
Nogajowie
Karakałpacy
Kazachowie
----
†Kumani
Tatarzy Krymscy
Judeo-Krymczacy
Karaimi
Kumycy
Karaczajowie
Bałkarzy
Urumowie
Kirgizi
Ałtajczycy
kirgisko-kipczackie4
karłuckie5 †Karłucy
†Czagatajowie
Ili Turki
Ajnowie
Uzbecy
Uzbecy afgańscy
Ujgurowie
Jugurowie zachodni
   

Źródło: kombinowane, według różnych pozycji literatury podanej niżej.

† – ludy dziś nieistniejące;
1 południowe lub południowo-zachodnie;
2 północne lub północno-wschodnie;
3 zachodnie lub północno-zachodnie;
4 środkowe (centralne); grupy tej często się nie wyróżnia, włączając kirgiski do języków kipczackich, a ałtajski do ujgursko-oguzyjskich;
5 wschodnie, południowo-wschodnie lub karluckie.

Alfabetyczna lista wymienionych w tabeli ludów, zawierająca dodatkowe informacje (b.d. – brak danych):

  1. Afszarowie, 290 tys., Iran, Afganistan; język może być dialektem południowoazerskiego;
  2. Ajnallusi, Ajnallu, Inallu, Inanlu, 5 tys., Iran; język może być dialektem południowoazerskiego;
  3. Ajnowie, Ainu, Aini, 5 tys., Chiny, Xinjiang; nie mylić z Ajnami japońskimi;
  4. Ałtajczycy, Ojroci (nie mylić z Ojratami, ludem mongolskim), b.d., zob. Teleuci, Górnoałtajski OA; jęz. płd.-ałtajski (talangit); istnieją dialekty pośrednie między płd. a płn.-ałtajskim;
  5. Azerowie, 7 mln., Azerbejdżan; język azerbajdżani;
  6. Azerowie irańscy, 24 mln., Iran, Syria, Irak, Turcja; język południowoazerski, odrębny od języka Azerów z Azerbejdżanu; szereg narodów turkijskich Iranu może mówić jego dialektami;
  7. Baharlusi, Baharlu lub Kamesz, 7,5 tys., Iran; język może być dialektem południowoazerskiego;
  8. Bałkarzy, 85 tys., Kabardyno-Bałkaria; język karaczajsko-bałkarski;
  9. Baszkirzy, 1 mln., Baszkiria (stolica Ufa); język bliski tatarskiemu;
  10. †Bułgarzy, znani z historii jako Protobułgarzy oraz Bułgarzy nadwołżańscy;
  11. Chakasi, Turcy lub Tatarzy jenisejscy lub abakańscy; tu należą Kojbałowie, Kyzyłowie, Kaczynowie (Kacza), Beltirowie, Sagajowie; łącznie z Kamasyńczykami 65 tys., Chakasja (na północ od Ałtaju);
  12. Chaladżowie, 17 tys., Iran; ich język nie jest dialektem azerskim;
  13. †Chazarowie;
  14. Chorasanie, Turcy chorasańscy, Turcy kuczańscy, 400 tys., płn.-wsch. Iran; język pośredni między azerskim a turkmeńskim;
  15. †Czagataje, Turkmenistan; język karłuko-chorezmijski (karluko-chorezmijski);
  16. Czuwasze, 1,8 mln, Czuwaszja – republika autonomiczna nad Wołgą, stolica Czeboksary;
  17. Dołganie, 5 tys., Jakucja;
  18. Gagauzi, 173 tys., Mołdawia, Rumunia, Bułgaria;
  19. Gagauzi bałkańscy, Turcy bałkańscy, 330 tys., Turcja, Grecja, Macedonia, obejmują Karamanów, Turków gerłowskich, Kyzyłbaszów, Gadżolów, Tozluków, Surguczów, Juruków;
  20. Ili Turki, 120, Chiny, Xinjiang;
  21. Jakuci, 363 tys., Jakucja;
  22. Judeo-Krymczacy, Turcy judeo-krymscy, pojedyncze osoby, Uzbekistan; Żydzi wysiedleni z Krymu w czasach Stalina;
  23. Jugurowie, Żółci Ujgurzy lub Sarygjugurzy, 4,6 tys., Chiny, Zhangye; język zachodniojugurski (język wschodniojugurski należy do grupy mongolskiej);
  24. Kadżarowie, 3 tys., Iran; język może być dialektem południowoazerskiego;
  25. Kamasyńczycy, b.d., sturczeni Samojedzi, zaliczani także do Chakasów;
  26. Karaczaje, 156 tys., Karaczajsko-Czerkieski OA; język karaczajsko-bałkarski;
  27. Karagozlusi, Karagozlu, 2 tys., Iran; język może być dialektem południowoazerskiego;
  28. Karaimi, 535 na Litwie, 20 tys. w Izraelu; ich religia wywodzi się ze średniowiecznego odłamu judaizmu, który odrzucił Talmud i tradycję rabinistyczną; możliwe że są potomkami Chazarów, choć ich język jest innego pochodzenia;
  29. Karakałpacy, 400 tys., Karakałpacja (Uzbekistan);
  30. Karapapasi, Karapapachowie, b.d., Iran; język może być dialektem południowoazerskiego;
  31. †Karłucy, Karłuko-Ujgurzy;
  32. Kaszkajowie, 1,5 mln., Iran; język może być dialektem południowoazerskiego;
  33. Kazachowie, 8 mln., z czego 5,2 mln. w Kazachstanie, 1,1 mln. w Chinach;
  34. †Kipczacy, Kipczako-Bułgarzy;
  35. Kirgizi, 2,6 mln., Kirgistan;
  36. Krymczacy, Tatarzy krymscy, Turcy krymscy, 460 tys., Uzbekistan; wysiedleni z Krymu w czasach Stalina;
  37. †Kumani, główna ludność Złotej Ordy, w źródłach zach.-europejskich określani jako Kumani, w muzułm. jako Kipczacy, w ruskich jako Połowcy;
  38. Kumycy, 280 tys., Dagestan;
  39. Mokaddamowie, Moqaddam, 1 tys., Iran; język może być dialektem południowoazerskiego;
  40. Nafarowie, Nafar, 3,5 tys., Iran; język może być dialektem południowoazerskiego;
  41. Nogaje, 68 tys., Dagestan, Kraj Stawropolski, Karaczajsko-Czerkieski OA;
  42. †Peczenegowie, Pieczyngowie;
  43. Piszagcziowie, Piszagczi, 1 tys., Iran; język może być dialektem południowoazerskiego;
  44. Salarowie, 55 tys., Chiny;
  45. Salczucy, b.d., Iran; język może być dialektem południowoazerskiego;
  46. †Seldżucy;
  47. Sonkorzy, b.d., Iran (Kurdystan); język może być dialektem południowoazerskiego;
  48. Szachseweni, 130 tys., Iran; język może być dialektem południowoazerskiego;
  49. Szorowie, Tatarzy kuźnieccy (nie mieszać z Szoro-Chakasami), 9,5 tys., Kraj Ałtajski;
  50. Tatarzy, Tartar, 7 mln., z czego 5,7 mln. w Tatarstanie (stolica: Kazań); wśród Tatarów syberyjskich w osobny naród wyróżnia się czasem Baraba; Karatajowie to Erzjanie (lud ugrofiński), którzy przeszli na tatarski;
  51. Tatarzy czułymscy, b.d., rz. Czułym; bliscy Szorom (przypuszczalnie ten sam język);
  52. Teleuci, jęz. określany jako północnoałtajski, telengut, tuba, kumandyński lub czałkański; łącznie Ałtajczyków jest 72 tys.; Górnoałtajski OA;
  53. Tofalarzy, Tofa, dawniej Karagasi lub Sajan-Samojedzi; 600, Obw. Irkucki;
  54. Truchmeni, b.d., Kałmucja;
  55. †Tujue nazwa chińska, w starej pisowni T’uküe, język jenisejsko-orczoński lub starooguzyjski;
  56. Turcy, Osmańczycy, 61 mln., z czego w Turcji 46 mln., poza tym 850 tys. w Bułgarii (9% ludności), Macedonia, Grecja, Cypr; język turecki lub osmanli;
  57. Turkmeni, 6,4 mln., z czego 3,4 mln. w Turkmenistanie, 2 mln. w Iranie, 500 tys. w Afganistanie;
  58. Tuwińczycy, dawniej Urianchajczycy, 233 tys., Tuwiński OA; język tuwański;
  59. †Ujgurowie, Protoujgurowie; język staroujgurski;
  60. Ujgurowie, 7,5 mln., Chiny, Xinjiang; w tym Chotanowie, Lop (Łob, chiń. Luobu), Akto i Dolanowie (okolice Takla Makan); język nowoujgurski;
  61. Urumowie, b.d., Gruzja, Grecja, Ukraina; język bliski krymskotatarskiemu, lud określa się jako Grecy;
  62. Uzbecy, 16,5 mln., Uzbekistan;
  63. Uzbecy afgańscy, 1,4 mln.; język Uzbeków afgańskich określany jest jako południowouzbecki;
  64. †Uzowie.

Większość ludów turkijskich to muzułmanie sunnici. Wyjątek stanowią wyznawcy prawosławia (Czuwasze, Gagauzi i niektóre ludy Syberii), lamaiści (Tuwińczycy, Jugurzy i niektóre inne ludy Syberii), animiści (ludy Syberii) i Karaimi, wyznawcy własnej religii, odłamu judaizmu, określanej też jako mozazaizm.

Ciekawostki dotyczące ludów turkijskich

Wczesne dzieje ludów turkijskich przedstawione zostały w kalendarium historycznym. Warto też odwiedzić stronę z przykładami etymologii turkijskich.

Linki

Wykaz literatury drukowanej można znaleźć tutaj.