Jeśli jesteś właścicielem tej strony, możesz wyłączyć reklamę poniżej zmieniając pakiet na PRO lub VIP w panelu naszego hostingu już od 4zł!


Artykuł został opublikowany także na witrynie eioba.
Wersja z 2015-06-02

Grzegorz Jagodziński

Ekspansja ludów turkijskich

Spis treści

Klasyfikacja języków turkijskich

  Zachodniohuńskie Wschodniohuńskie  
bułgarskie
(oguryjskie)
†(proto)bułgarski
†chazarski
czuwaski
   
oguzyjskie1 †Peczenegowie
†Uzowie
Gagauzi
Gagauzi bałkańscy
----
†Seldżucy
Turcy
Azerowie
Azerowie irańscy
Ajnallusi
Karapapasi
Afszarowie
Szachseweni
Baharlusi
Mokaddamowie
Nafarowie
Piszagcziowie
Kadżarowie
Karagozlusi
Kaszkajowie
Salczucy
Chaladżowie
Sonkorzy
Chorasanie
----
Turkmeni
Truchmeni
----
Turcy krymscy
----
Salarowie
†Tujue
†Ujgurowie
Tofalarzy
Tuwińczycy
----
Chakasi
Kamasyńczycy
Tatarzy czułymscy
Szorowie
Jugurowie
Teleuci
----
Jakuci
Dołganie
ujgursko-oguzyjskie2
kipczackie3 †Kipczacy
Tatarzy
Baszkirzy
----
Nogajowie
Karakałpacy
Kazachowie
----
†Kumani
Tatarzy Krymscy
Judeo-Krymczacy
Karaimi
Kumycy
Karaczajowie
Bałkarzy
Urumowie
Kirgizi
Ałtajczycy
kirgisko-kipczackie4
karłuckie5 †Karłucy
†Czagatajowie
Ili Turki
Ajnowie
Uzbecy
Uzbecy afgańscy
Ujgurowie
Jugurowie zachodni
   

Źródło: kombinowane, według różnych pozycji literatury podanej
niżej.

† – ludy dziś nieistniejące;
1 południowe lub południowo-zachodnie;
2 północne lub północno-wschodnie;
3 zachodnie lub północno-zachodnie;
4 środkowe (centralne); grupy tej często się nie wyróżnia, włączając kirgiski do języków kipczackich, a ałtajski do ujgursko-oguzyjskich;
5 wschodnie, południowo-wschodnie lub karluckie.

Alfabetyczna lista wymienionych w tabeli ludów, zawierająca dodatkowe informacje (b.d. – brak danych):

  1. Afszarowie, 290 tys., Iran, Afganistan; język może być dialektem południowoazerskiego;
  2. Ajnallusi, Ajnallu, Inallu, Inanlu, 5 tys., Iran; język może być dialektem południowoazerskiego;
  3. Ajnowie, Ainu, Aini, 5 tys., Chiny, Xinjiang; nie mylić z Ajnami japońskimi;
  4. Ałtajczycy, Ojroci (nie mylić z Ojratami, ludem mongolskim), b.d., zob. Teleuci, Górnoałtajski OA; jęz. płd.-ałtajski (talangit); istnieją dialekty pośrednie między płd. a płn.-ałtajskim;
  5. Azerowie, 7 mln., Azerbejdżan; język azerbajdżani;
  6. Azerowie irańscy, 24 mln., Iran, Syria, Irak, Turcja; język południowoazerski, odrębny od języka Azerów z Azerbejdżanu; szereg narodów turkijskich Iranu może mówić jego dialektami;
  7. Baharlusi, Baharlu lub Kamesz, 7,5 tys., Iran; język może być dialektem południowoazerskiego;
  8. Bałkarzy, 85 tys., Kabardyno-Bałkaria; język karaczajsko-bałkarski;
  9. Baszkirzy, 1 mln., Baszkiria (stolica Ufa); język bliski tatarskiemu;
  10. †Bułgarzy, znani z historii jako Protobułgarzy oraz Bułgarzy nadwołżańscy;
  11. Chakasi, Turcy lub Tatarzy jenisejscy lub abakańscy; tu należą Kojbałowie, Kyzyłowie, Kaczynowie (Kacza), Beltirowie, Sagajowie; łącznie z Kamasyńczykami 65 tys., Chakasja (na północ od Ałtaju);
  12. Chaladżowie, 17 tys., Iran; ich język nie jest dialektem azerskim;
  13. †Chazarowie;
  14. Chorasanie, Turcy chorasańscy, Turcy kuczańscy, 400 tys., płn.-wsch. Iran; język pośredni między azerskim a turkmeńskim;
  15. †Czagataje, Turkmenistan; język karłuko-chorezmijski (karluko-chorezmijski);
  16. Czuwasze, 1,8 mln, Czuwaszja – republika autonomiczna nad Wołgą, stolica Czeboksary;
  17. Dołganie, 5 tys., Jakucja;
  18. Gagauzi, 173 tys., Mołdawia, Rumunia, Bułgaria;
  19. Gagauzi bałkańscy, Turcy bałkańscy, 330 tys., Turcja, Grecja, Macedonia, obejmują Karamanów, Turków gerłowskich, Kyzyłbaszów, Gadżolów, Tozluków, Surguczów, Juruków;
  20. Ili Turki, 120, Chiny, Xinjiang;
  21. Jakuci, 363 tys., Jakucja;
  22. Judeo-Krymczacy, Turcy judeo-krymscy, pojedyncze osoby, Uzbekistan; Żydzi wysiedleni z Krymu w czasach Stalina;
  23. Jugurowie, Żółci Ujgurzy lub Sarygjugurzy, 4,6 tys., Chiny, Zhangye; język zachodniojugurski (język wschodniojugurski należy do grupy mongolskiej);
  24. Kadżarowie, 3 tys., Iran; język może być dialektem południowoazerskiego;
  25. Kamasyńczycy, b.d., sturczeni Samojedzi, zaliczani także do Chakasów;
  26. Karaczaje, 156 tys., Karaczajsko-Czerkieski OA; język karaczajsko-bałkarski;
  27. Karagozlusi, Karagozlu, 2 tys., Iran; język może być dialektem południowoazerskiego;
  28. Karaimi, 535 na Litwie, 20 tys. w Izraelu; ich religia wywodzi się ze średniowiecznego odłamu judaizmu, który odrzucił Talmud i tradycję rabinistyczną; możliwe że są potomkami Chazarów, choć ich język jest innego pochodzenia;
  29. Karakałpacy, 400 tys., Karakałpacja (Uzbekistan);
  30. Karapapasi, Karapapachowie, b.d., Iran; język może być dialektem południowoazerskiego;
  31. †Karłucy, Karłuko-Ujgurzy;
  32. Kaszkajowie, 1,5 mln., Iran; język może być dialektem południowoazerskiego;
  33. Kazachowie, 8 mln., z czego 5,2 mln. w Kazachstanie, 1,1 mln. w Chinach;
  34. †Kipczacy, Kipczako-Bułgarzy;
  35. Kirgizi, 2,6 mln., Kirgistan;
  36. Krymczacy, Tatarzy krymscy, Turcy krymscy, 460 tys., Uzbekistan; wysiedleni z Krymu w czasach Stalina;
  37. †Kumani, główna ludność Złotej Ordy, w źródłach zach.-europejskich określani jako Kumani, w muzułm. Jako Kipczacy, w ruskich jako Połowcy;
  38. Kumycy, 280 tys., Dagestan;
  39. Mokaddamowie, Moqaddam, 1 tys., Iran; język może być dialektem południowoazerskiego;
  40. Nafarowie, Nafar, 3,5 tys., Iran; język może być dialektem południowoazerskiego;
  41. Nogaje, 68 tys., Dagestan, Kraj Stawropolski, Karaczajsko-Czerkieski OA;
  42. †Peczenegowie, Pieczyngowie;
  43. Piszagcziowie, Piszagczi, 1 tys., Iran; język może być dialektem południowoazerskiego;
  44. Salarowie, 55 tys., Chiny;
  45. Salczucy, b.d., Iran; język może być dialektem południowoazerskiego;
  46. †Seldżucy;
  47. Sonkorzy, b.d., Iran (Kurdystan); język może być dialektem południowoazerskiego;
  48. Szachseweni, 130 tys., Iran; język może być dialektem południowoazerskiego;
  49. Szorowie, Tatarzy kuźnieccy (nie mieszać z Szoro-Chakasami), 9,5 tys., Kraj Ałtajski;
  50. Tatarzy, Tartar, 7 mln., z czego 5,7 mln. w Tatarstanie (stolica: Kazań); wśród Tatarów syberyjskich w osobny naród wyróżnia się czasem Baraba; Karatajowie to Erzjanie (lud ugrofiński), którzy przeszli na tatarski;
  51. Tatarzy czułymscy, b.d., rz. Czułym; bliscy Szorom (przypuszczalnie ten sam język);
  52. Teleuci, jęz. określany jako północnoałtajski, telengut, tuba, kumandyński lub czałkański; łącznie Ałtajczyków jest 72 tys.; Górnoałtajski OA;
  53. Tofalarzy, Tofa, dawniej Karagasi lub Sajan-Samojedzi; 600, Obw. Irkucki;
  54. Truchmeni, b.d., Kałmucja;
  55. †Tujue nazwa chińska, w starej pisowni T’uküe, język jenisejsko-orczoński lub starooguzyjski;
  56. Turcy, Osmańczycy, 61 mln., z czego w Turcji 46 mln., poza tym 850 tys. w Bułgarii (9% ludności), Macedonia, Grecja, Cypr; język turecki lub osmanli;
  57. Turkmeni, 6,4 mln., z czego 3,4 mln. w Turkmenistanie, 2 mln. w Iranie, 500 tys. w Afganistanie;
  58. Tuwińczycy, dawniej Urianchajczycy, 233 tys., Tuwiński OA; język tuwański;
  59. †Ujgurowie, Protoujgurowie; język staroujgurski;
  60. Ujgurowie, 7,5 mln., Chiny, Xinjiang; w tym Chotanowie, Lop (Łob, chiń. Luobu), Akto i Dolanowie (okolice Takla Makan); język nowoujgurski;
  61. Urumowie, b.d., Gruzja, Grecja, Ukraina; język bliski krymskotatarskiemu, lud określa się jako Grecy;
  62. Uzbecy, 16,5 mln., Uzbekistan;
  63. Uzbecy afgańscy, 1,4 mln.; język Uzbeków afgańskich określany jest jako południowouzbecki;
  64. †Uzowie.

Większość ludów turkijskich to muzułmanie sunnici. Wyjątek stanowią wyznawcy prawosławia (Czuwasze, Gagauzi i niektóre ludy Syberii), lamaiści (Tuwińczycy, Jugurzy i niektóre inne ludy Syberii), animiści (ludy Syberii) i Karaimi, wyznawcy własnej religii, odłamu judaizmu, określanej też jako mozazaizm.

Ciekawostki dotyczące ludów turkijskich

Wczesne dzieje ludów turkijskich przedstawione zostały w kalendarium historycznym. Warto też odwiedzić stronę z przykładami etymologii turkijskich.

Linki

Wykaz literatury drukowanej można znaleźć tutaj.